श्रीमद्भागवतपुराणम्

कृष्णप्रियं हि एतत् चरितं पावनं, पापक्षयकरं, मोक्षहेतुमेकं, भक्तिविलासजनकं च। सतां तु श्रद्धया पिबन्तु कथामिमां—किमन्यत्र तीर्थसेवानां वा प्रयोजनम्? यमस्यापि स्वदूतं पाशहस्तं दृष्ट्वा, कथयन्ति—यः श्रीभगवतः कथामदिरया सन्तुष्टः, तं त्यज; अहं परेषां कोपस्य स्वामी, नैव तु वैष्णवानामिति। असारेऽस्मिन्संसारे विषयविषमूर्च्छितचित्तेषु, क्षणार्धमपि शुकवचनामृतं स्वहिताय पिब; व्यर्थं पथान्तरगमनं किम्, नीचकथाश्रवणं च, यत्र परिक्षितैव श्रवणमात्रेण मोक्षमलभत। शुककथारसप्रवाहमयी कथा वाचकस्य कण्ठे बध्नाति, स च वैकुण्ठनाथो भवति। एवं सर्वमतप्रतिपादितं गुह्यतमं सत्यं तवोक्तम्; शास्त्रसागरं विचिन्त्य, शुककथायाः समं न किंचित् पवित्रं लोके—परमानन्दाय द्वादशस्कन्धसारं पिब। यः श्रद्धया नित्यं शृणोति, शुद्धवैष्णवसन्निधौ यश्च कथयति—तयोः सम्यगाचरतोः फलं लभ्यते, ताभ्यां किञ्चिदपि नासाध्यम्। शौनक उवाच—नारदस्य गच्छतः पश्चात्, भगवतां बदारायणः किमकरोत्, तस्य चित्तं विज्ञाय? सूतः उवाच—दिव्या सरस्वत्याः पश्चिमे तीरे शम्याप्रास इति प्रसिद्धमाश्रमं मुनिसमवायहितं विद्यते। तत्र बदरीफलसमूहशोभितेऽश्रमस्थले व्यासः स्वयमेव जलशुद्धः, मनः समाधायोपाविशत्। भक्त्या विशुद्धचित्तः, स्थिरमनाः, स पूर्णपुरुषं तं च मायां, तस्याश्रिताम्, अपश्यत्। तया जीवः स्वधर्मातीतोऽपि त्रिगुणात्मानं स्वं मन्यते, दुःखमात्मनोऽभिमन्यते, तच्च तया कृतमिति गृह्णाति। तस्यां दुःखच्छेदाय, अज्ञातजनहिताय, स मुनिः सात्मतसंहितां प्रत्यक्षभक्तिप्रवर्तिनीं विरचयत्। तत्र शास्त्रे श्रवणमात्रेण कृष्णे परमपुरुषे भक्तिरुत्पद्यते, शोकमोहभयापहानी च। इति सम्यग्व्यवस्थितां भागवतसंहितां स पुत्राय शुकाय, विरक्ताय, उपादिशत्। शौनकः पुनः पप्रच्छ—स विरक्तः, सर्वेन्द्रियविजितः, आत्मरतिरेव—कथं तेन महाकाव्यं पठितम्? सूतः उवाच—आत्मारामाः अपि मुनयः, बन्धमुक्ताः अपि, हरेः गुणेषु निरुपाधिकां भक्तिं कुर्वन्ति। बदारायणसुतः अपि, हरिगुणमग्नचित्तः, सततं भागवतकथां पठति, या विष्णुभक्तप्रियैव। इदानीं ते परिक्षितः जन्मकर्मनिर्वाणं, पाण्डुपुत्राणां प्रयाणं, कृष्णकथायाश्च प्रवृत्तिं वर्णयिष्यामि। यदा कौर्वसृञ्जययोर्युद्धे, वीराः स्वधर्मे पतिताः, धृतराष्ट्रतनयः च भीमगदाघातेन भग्नोरुशयनोऽपतत्। तद्विदित्वा, अश्वत्थामा स्वामिनं तोषयितुमिच्छन्, सर्वनिन्द्यं कर्म चकार—कृष्णायाः सुप्तपुत्राणां शिरः छित्त्वा, केवलं पापं प्राप। तदात्मजघातमाकर्ण्य, सा माता शोकाभिभूता, अश्रुपूर्णलोचना रुरोद; तां सान्त्वयितुम्, किरीटी वाक्यमुवाच। स उवाच—सुमध्यमे! तव शोकं हरिष्यामि; गाण्डीवमुक्तैः शरैः तं ब्रह्मबन्धुं, अपराधिनं, शिरसा सह आनयिष्यामि, यथा त्वं स्नात्वा पुत्रदाहानन्तरं विश्राम्यसि। इति स्वप्रिये मधुरैर्विविधैश्च वाक्यैः सान्त्वयित्वा, अच्युतसखिपुत्रः अर्जुनः, कोपाविष्टः, आचार्यपुत्रं महाबाहुं हनूमद्वाजिना रथेऽन्वधावत्। दूरादेनं समागच्छन्तं दृष्ट्वा, स राजपुत्रः, व्याकुलचित्तः, प्राणरक्षणाय, पृथिव्यां रथेन पलायितः, यथा रुद्रभीतोऽर्कात् पलायेत। द्विजात्मजः तु, आत्मानं निराश्रयं, अश्वान् क्लान्तान् दृष्ट्वा, ब्रह्मास्त्रमेवात्मरक्षायै चिन्तयामास। ततः, जलशुद्धः, एकचित्तः, तदस्त्रं सन्दधे, परित्यज्य प्रत्याहारं, मृत्युसमीपगतम्। तदा सर्वतो भीषणं दीप्तं तेजोऽभवत्; जीवितापायमवलोक्य, अर्जुनः विष्णुमुपविवेश। अर्जुनः उवाच—कृष्ण कृष्ण महाबाहो, भक्तानां भयापह! संसारतापमुष्णानां त्वमेव परमो गतिः। त्वं पुरुषः आद्यः, साक्षाद्भगवान्, प्रकृतेः परः; त्वद्विज्ञानबलात् मायां त्यक्त्वा, आत्मन्येवैक्येन स्थितः। त्वं स्वशक्त्या धर्मादिलक्षणं परमं श्रेयः, मोहितचित्तानां जीवेषु, प्रयच्छसि। एष तेऽवतारो भूभारहरणाय, भक्तानां च निरन्तरध्यानाय, पुनः पुनः समुपस्थितः। किमेतदिदं, कुतश्चैतत्, देवदेव? अहं न जानामि; सर्वतो भीषणं दीप्तं तेजः आगच्छति। श्रीभगवानुवाच—एतद् विद्धि द्रौणिप्रसृष्टं ब्रह्मास्त्रं; प्रत्याहारविद्यां न जानाति, मृत्युसन्निकर्षात्। नान्यं अस्त्रं अस्त्रस्य शमने समर्थं; तद्वत् अस्त्रेणैव अस्त्रं विजेतव्यम्; अस्त्रविद् एव अस्त्रतेजः शमयितुं शक्नोति। सूतः उवाच—भगवतः वचः श्रुत्वा, अर्जुनः, रिपुवीरहनः, प्रदक्षिणीकृत्य, जलं स्पृष्ट्वा, ब्रह्मास्त्रं ब्रह्मास्त्रेण प्रत्युद्यमयत्। उभयोरपि तयोः तेजः, बाणैः संवृत्य, पृथिव्यां दिवि च, सूर्याग्निवद्वर्धत। तयोस्त्रतेजः त्रिलोकीं दग्धुमिव दृष्ट्वा, सर्वभूतानि संतप्तानि, प्रलयाग्निमिव मेनिरे। जनसम्प्लवमवलोक्य, लोकक्षोभं च, वासुदेवोपदेशं स्मृत्वा, अर्जुनः उभयोरप्यस्त्रयोः प्रत्याहारं चकार। ततः शीघ्रं गौतमीपुत्रं क्रूरं, रोषात् रक्तलोचनं, पशुवद् रज्जुभिः बबन्ध। शत्रुं बद्धं रज्जुभिः आकृष्य, सेनानिवेशं प्रति नेतुमिच्छन्, पद्मनयनः भगवान् रोषात् अर्जुनं जगाद। स उवाच—पार्थ! एनं न मुञ्च; ब्रह्मबन्धुं, यो निर्दोषान् सुप्तशिशून् रात्रौ जघान, हन्तुमर्हसि।