तत्रैव मम द्वौ पुत्रौ श्रमपरिश्रान्तौ शेरते; अहं चैतस्माद् देशाद् अन्यत्र गन्तुम् उद्यतास्मि। तौ च वृद्धावभूतां, अहं तु तद् दुःखेन क्लिश्यमाना; अहं यौवने स्थितापि, कथं मम पुत्रौ वृद्धाविति मे विचित्रं दुःखम्। यत्र त्रयमपि वयं सर्वदा सहैव स्थिताः, तत्रैतद्विपर्ययः कथमभवत्? सामान्यतया माता वृद्धा भवति, पुत्रौ तु युवा; इदानीं तु विपरीतम्। अतः अहं स्वस्य दुःखेन शोकाकुला, मनसा चास्मिन् विस्मयमुपगता; तस्मात्, हे योगनिधे, हे महर्षे, किमत्र कारणमिति मे कथय। नारद उवाच— हे पापरहिते, ज्ञानदृष्ट्या सर्वमेतदात्मनि पश्यामि; त्वं शोकं मा कृथाः, हरिः ते शुभं करिष्यति। सुत उवाच— तस्य वचः क्षणेनैव विज्ञाय महर्षिः पुनः प्राह। नारद उवाच— शृणु तात, योगस्य च कलिकालस्य च प्रभावेण सदाचारः, योगमार्गः, तपश्च नष्टाः। लोका अत्राघासुरसमानाः, मायया दुराचारैः कर्मभिः प्रवृत्ताः; धर्मिष्ठाः दुःखिताः, अधर्मिणः तु सुखिनः; परन्तु यो धीरः सत्त्ववान्, स एव पण्डितः। एतान् चाण्डालान् दृष्ट्वा, पृथिवी भारवाहिनी जाता; वर्षे वर्षे शनैः शनैः, शुभस्य लोपः दृश्यते। इदानीं त्वां पुत्राभ्यां सहितां कश्चन न पश्यति; मोहविभ्रान्तैः जनैः उपेक्षिता, जरा-वशा च भूता। वृन्दावनसंयोगेन पुनर्यौवना समभूः; धन्यं तद् वृन्दावनं, यत्र भक्तिरपि नृत्यति। अत्र तु, प्रतिग्राहकाभावात्, जरा अपि एतौ न त्यजति; किंचित् आत्मसन्तुष्ट्या, विश्रान्तिम् आत्मन्येव मन्येते। भक्तिरुवाच— कथं पापीयान् कलिः राजा परीक्षितेन स्थापिता? कलिसम्भवे, सर्वधर्मसारः कुत्र गतः? दयालुना हरिणापि, कथमधर्मः दृश्यते? एष मे संशयः तव वचोभिः निवार्यताम्; तदा अहम् आनन्दिता स्याम्। नारद उवाच— यत् त्वया पृष्टम्, तात, स्नेहेन शृणु; सर्वमेतद् वक्ष्यामि, सौभाग्यवती, तव मोहः नश्यति। यदा मुकुन्दः, भगवान्, पृथिवीं त्यक्त्वा स्वधाम्नि प्रत्यगात्, तस्मिन्नहनि कलिः समुपस्थितः, धर्ममार्गान् विघ्नयन्। राजा दिशाविजये कलिं दीनं दृष्ट्वा, स शरणं ययाचे; न तं हन्यां, मधुहर्ता इव मधुपं निहन्ति। यत् तपसा, योगेन, ध्यानैः न लभ्यते, तत् केशवस्य कीर्तने कलौ सम्पूर्णं लभ्यते। कलिं निरर्थकं, सारहीनं दृष्ट्वा, विष्णुरातः तं कल्याणाय कलिजातानां स्थापयामास। पापकर्मणा सर्वत्र सारः गतोऽद्य; वस्तूनि पृथिव्यां तुषरूपेण शेषाणि। ब्राह्मणैः भागवतशास्त्रं गृहे गृहे, जनस्य च कथितम्, किन्तु दक्षिणालोभेन सारः गतोऽस्मात्। ये अत्यन्तं घोरकर्माणः, नास्तिकाः, नरकनिवासिनः, ते अपि तीर्थस्थलेषु वसन्ति, किन्तु तीर्थस्यापि सारः गतः। कामक्रोधलोभतृष्णया विक्षिप्तचित्ताः अपि तपस्याम् प्रवृत्ताः, तथापि तपसः सारः नश्यति। लोभात्, कपटात्, पाखण्डात्, शास्त्रपाठमात्रेण च, ध्यानयोगफलं नश्यति। विद्वांसः स्त्रीभिः सह महिषवत् रमन्ते पुत्रोत्पत्तौ निपुणाः, मोक्षे तु अयुक्ताः। परम्परायामपि, आचार्येषु अपि, शुद्धवैष्णवत्वं न दृश्यते; तस्मात् सर्वत्र तत्त्वसारः नष्टः। एष कालधर्मः; कः दोषः? अतः पद्मनाभः भगवान् समीपस्थः स्थित्वा सहनशीलः। सूत उवाच— एतानि श्रुत्वा ते विस्मयमगमन्; भक्तिरपि पुनः उवाच— 'शृणोतु एतदपि, हे शौनक।' भक्तिरुवाच— हे देवर्षे, धन्यः त्वम्, यत् मम सौभाग्येन अत्र आगतः; साधुसंगः सर्वसिद्धिदः। जय जय तस्मै, यस्य मायाशरीरं, यस्य वाक्सर्गेण सर्वा वाणी जाता; तस्य कृपया ध्रुवः नित्यमवाप; ब्रह्मपुत्राय मङ्गलमयाय नमः। श्रीमद्भागवतस्य माहात्म्यम्— द्वितीयोऽध्यायः। भक्त्याः क्लेशापनयनाय नारदस्य प्रयत्नः। नारद उवाच— तात, त्वं किमर्थं व्यर्थं शोचसि, चिन्तया क्लेशिता? श्रीकृष्णपादाम्बुजस्मरणेन तव शोकः नश्यति। स एव द्रौपदीं कौरवविपत्तौ उद्धृतवान्, गोपीकाः च रक्षितवान्; स कृष्णः इदानीं कुत्र गतः? भक्तिस्तु तस्मै प्राणेभ्योऽपि प्रियासि; तव आह्वानेन, भगवान् नीचगृहेऽपि आगच्छति। त्रिषु युगेषु, सत्यम्, ज्ञानम्, वैराग्यं च मुक्त्युपायः; कलौ तु केवलं भक्तिः ब्रह्मसाक्षात्काराय साधनम्। एवं निश्चित्य, चेतनवान् स त्वां स्वस्वरूपां, श्रीकृष्णप्रियां, परमानन्दरूपिणीं सृष्टवान्। साञ्जलिः त्वम् अपृच्छः— 'किं करणीयं?' तदा कृष्णः आज्ञापयत्— 'मद्भक्तान् पोषय।' तं शासनं त्वया स्वीकृतम्; हरिः तुष्टः, मुक्तिं दासीं च दत्तवान्, ज्ञानं च वैराग्यं च। वैकुण्ठे, स्वस्वरूपेण भक्तिपोषणं करोति; पृथिव्यां तु, भक्तपोषणाय छायारूपेण स्थित्वा। मुक्त्या, ज्ञानवैराग्याभ्यां सह, कृतयुगादारभ्य द्वापरान्तं पृथिव्यां सुखेन स्थित्वा। कलौ तु, पाखण्डपीडितया मुक्त्या नष्टया, तव आज्ञया सा शीघ्रं पुनः वैकुण्ठं प्रत्यगात्।