कलियुगे द्विशतवर्षे व्यतीते, पारिक्षित्पर्यन्तं शृण्वतः, पुण्ये शुभे च नवम्यां दिने, गोमातृजः गोकर्णः भागवताख्यानं पठितवान्। ततोऽपि कलिदोषस्य त्रिंशद्वर्षाधिक्ये गते, कार्तिकशुक्लनवम्यां ब्रह्मपुत्राः तदाख्यानं पुनः पठितवन्तः। एवं पापरहित, यत्पृष्टं त्वया, तदहं वर्णितवान्—कलियुगे भागवताख्यानं, संसाररोगनाशनं। एषा कथा कृष्णप्रियाः, सर्वपापनाशिनी, केवलं मोक्षहेतुः, भक्तिविलासप्रदायिनी च। सत्पुरुषैः श्रद्धया पातव्या; तीर्थयात्राया वा कर्मणो वा कः प्रयोजनं लोके? यमः अपि, स्वदूतं पाशहस्तं दृष्ट्वा, तस्य कर्णे शंसति—"ये भगवदाख्यानमदिरितचित्ताः, तान् वर्जय; अहं परेषां क्रोधस्य नाथः, न तु वैष्णवानाम्।" असारसंसारे विषयविषमन्थरचितचित्ते, अर्धक्षणमपि शुकश्लोकामृतं पिब स्वार्थाय। किमर्थं पथि विपथे कुबुद्धिकथाश्रवणेन व्यर्थं भ्रमसि, यत्र पारिक्षित्स्वयं श्रवणमात्रेण मोक्षदां कथां दृष्टवान्? शुकवाक्यरसप्रवाहिनी कथा पठतुं यः प्रवर्तते, तस्य कण्ठे बध्नाति, स च वैकुण्ठनाथो भवति। एवं सर्वतन्त्रनिष्कृष्टं गुह्यतमं तत्त्वं त्वयैकदा उक्तं; शास्त्रसमूहं समीक्ष्य, शुककथायाः सदृशं शुद्धं लोके नास्ति—आनन्दपरमार्थाय द्वादशस्कन्धसारं पिब। यः श्रद्धया नियमितः शृणोति, यश्च विशुद्धवैष्णवानां पुरतः पठति—तयोः सम्यगाचरतोः फलं लभ्यते; ताभ्यां लोके किञ्चिदपि न दुर्लभम्। शौनक उवाच—नारदस्य गच्छतः, भगवत्पादबादरायणः, तद्भावमवगत्य, किं कृतवान्? सूत उवाच—पश्चिमे दिव्यायाः सरस्वत्याः तटे शम्याप्रास इति प्रसिद्धमुनिसङ्घाश्रमः अस्ति। तत्र बदरीफलवृक्षगुच्छैः शोभितेऽश्रमपदे, व्यासः स्वयमेव जलशुद्धिं कृत्वा, मनः समाधायोपाविशत्। भक्तियुक्तेन निर्मलस्थिरचित्तेन, स पूर्णपुरुषं ददर्श, तस्याश्रितां च मायां। तया जीवः स्वात्मन्यप्यवस्थितः, त्रिगुणात्मानं मन्यते, दुःखमात्मन्याधत्ते, तद्व्यपाश्रयं गृह्णाति। तेषां दुःखनिवृत्त्यर्थं, स विद्वान् सात्वतसंहितां समरचयत्, परं पुरुषं प्रत्यक्षभक्तिं शास्त्ररूपेण अज्ञातजनानां हिताय उपदिशत्। तत्र श्रवणमात्रेण, पुरुषे भगवति कृष्णे भक्तिः जायते, शोकमोहभयापगमाय। एवं सम्यगनुक्रमेण भागवतसंहितां रचयित्वा, स पुत्राय शुकाय, विरक्ताय, उपशिक्षयत्। शौनकः पुनः पृष्टवान्—स वै महायशाः, सर्वसङ्गपरित्यागी, आत्मरतिरेव, कथं तां महतीं संहितां पठितवान्? सूत उवाच—आत्मारामाः अपि मुनयः, निर्ग्रन्थाः, कारणरहितां हरौ भक्तिं कुर्वन्ति, तस्य गुणैः आकृष्टचित्ताः। स बादरायणिपुत्रः, हरिगुणग्रहणलुब्धचित्तः, नित्यं भागवतमहाकथां पठति, या विष्णुभक्तप्रियतमाः। अधुना अहं ते वर्णयिष्यामि—राजर्षेः पारिक्षितः जन्म, कर्म, प्रयाणं, पाण्डुपुत्राणां च गमनं, कृष्णकथायाः च आरम्भम्। यदा कौर्वैः सृञ्जयैः सह युद्धे, वीराः स्वधर्मगते पतिताः, धृतराष्ट्रसुतः च भीमगदाघातेन भग्नोरुशयनो निपत्य स्थितः। तद्विदित्वा, अश्वत्थामा, स्वामिप्रीत्यर्थं, पापकर्मकारकः, शयानानां कृष्णापुत्राणां शिरः छित्त्वा, सर्वलोकनिन्दितं कर्म चकार। तेषां पुत्राणां घोरनिधनं श्रुत्वा, सा माता, दुःखार्णवे मग्ना, अश्रुपूर्णलोचना रुरोद; तस्याः सान्त्वनाय मुकुटी वाक्यमुवाच। स उक्तवान्—"सुभगे, तव दुःखं अपनीय, गांडीवनिर्गतानां बाणानां प्रसादेन, तं ब्रह्मबन्धुं, अपराधिनं, शिरसा सह, दग्धपुत्रेषु स्नातुं दास्यामि।" एवं प्रियायाः मधुरैः विविधैश्च वाक्यैः सान्त्व्य, अर्जुनः, अच्युतसखिपुत्रः, कोपेन, गुरुputras्य महाबाहुमन्वधावत्, तस्य रथे हनुमद्वजः शुशोभे। दूरात् अर्जुनमुपेत्य, स द्विजात्मजः, कम्पितचित्तः, स्वजीवितरक्षणार्थं, रथेन भूमिम् अतिक्रम्य पलायितः, यथा सूर्याद्भीतः रुद्रात् पलायेत। शरणं रहितं स्वं दृष्ट्वा, अश्वान् च श्रान्तान्, ब्रह्मास्त्रमेव आत्मरक्षणाय चिन्तयामास। ततः, आपः प्रक्षाल्य, समाधाय मनः, तदस्त्रं सन्दधे, परिहरणविद्यां न जानन्, मृत्युसमीपगते। तदा, सर्वतो भीषणं ज्वलनमिव तेजः प्रादुरभूत्; प्राणसंकटे अर्जुनः विष्णुमुपतस्थे। अर्जुनः उवाच—"कृष्ण, कृष्ण, महाबाहो, भक्तानां भयापह, संसारतापसम्भूते दुःखे मोचनकर्ता त्वमेव। त्वं आदिपुरुषः, साक्षादधीश्वरः, प्रकृतेः परः, स्वचेतन्यशक्त्या मायां निष्क्षिप्य, आत्मनि स्थितः, अद्वितीयः।" "त्वं स्वशक्त्या, धर्मलक्षणं परमं श्रेयः, मायया मोहितचित्तानां जीवेषु ददासि। एष ते अवतारः, भूमिभारहरणाय, भक्तानां च निरन्तरं ध्यानाय, पुनः पुनः समुपस्थितः। एतदस्त्रं किम्, कुतः आगतम्, देवदेव? अहं न जानामि; सर्वतः घोरं ज्वलनमिव तेजः आगच्छति।" भगवानुवाच—"एतत् द्रौणिपुत्रेण मुक्तं ब्रह्मास्त्रं विद्धि; तस्य परिहरणविद्यां न जानाति, मृत्युसमीपगते।" अन्यदस्त्रं तस्य प्रत्यवस्थानं न शक्नोति; तद्वत्समानमस्त्रमेव प्रतिनिवारयितुं शक्यते; केवलं अस्त्रविद्याविशारदः, अस्त्रस्य तेजः अन्येन अस्त्रेण निवारयितुं समर्थः। सूत उवाच—भगवतः वचनं श्रुत्वा, अर्जुनः, रिपुवीरहन्ता, प्रदक्षिणीकृत्य, आपः स्पृष्ट्वा, ब्रह्मास्त्रं ब्रह्मास्त्रेण प्रत्यनुयोजयत्। उभययोः अस्त्रयोः तेजः, परस्परं संमिश्र्य, शरसमूहेन संवृत्य, भूमिम् अन्तरिक्षं च व्याप्य, सूर्याग्निवद्वर्धमानं बभूव। तयोस्तेजसा त्रिलोकं दग्ध्वा, सर्वभूतानि, दग्धानि, प्रलयाग्निमिव मेनिरे। लोकव्यवसायं दृष्ट्वा, लोकविक्षोभं च, वासुदेवोपदेशं स्मृत्वा, अर्जुनः उभयमप्यस्त्रं संहृतवान्।