अहं द्राविडदेशे जातास्मि, तत्रैव किञ्चित्कालं स्थित्वा, कर्णाटके वर्धिता अभवम्। ततः केषुचित् महाराष्ट्रगुर्जरदेशेषु वयः प्राप्तवती, जरया च पीडिता। तत्र, कलिकालेन दारुणप्रभावेन, नास्तिकैः बाधिता दुर्बला चाभवम्; चिरकालं स्वपुत्राभ्यां सह क्षीणा स्थितास्मि। पुनरपि वृन्दावनं प्राप्तवती, तत्र यौवनेन शोभिता, उत्तमरूपधारिणी, काञ्चनवयस्का कन्येव जातास्मि। किन्तु अत्र मम द्वौ पुत्रौ श्रान्तौ शयानौ; अहं चान्यत्र गन्तुम् इच्छामि। तौ वृद्धावस्थां प्राप्तौ, अहं तु यौवती, तयोः जरा मां दुःखयति। किमर्थं मम पुत्रौ वृद्धौ, अहं तु तरुणीति मम चित्तं विस्मयेन पूरितम्। अस्मिन्विपर्यये हेतुः कः? सर्वदा यत्र माता तत्र पुत्रौ च, तर्हि सामान्यतया माता वृद्धा, पुत्रौ तु तरुणौ भविष्यतः। अतः अहं आत्मनः दुःखं स्मरामि, विस्मयेन च मनसा पीडिता अस्मि; योगनिधे, विद्वन्, अस्य कारणं मे कथय। नारद उवाच – ज्ञानदृष्ट्या, निष्पापे, एतत्सर्वं मयि दृश्यते; त्वं शोकं मा कुरु, हरिः त्वां शुभाय करिष्यति। सुत उवाच – तद्वाक्यं त्वरया विज्ञाय, महर्षिः पुनरुवाच। नारदः पुनः – शृणु वत्स, योगमार्गस्य च कलिकालस्य च प्रभावात् सदाचारः, योगपन्था, तपश्च नष्टाः। जनाः अत्र अघासुरवत् दुष्टकर्मसु प्रवृत्ताः; साधवः क्लिश्यन्ति, दुष्टाः तु हृष्यन्ति; परं धीरः पण्डितः स एव। एतान् चाण्डालान् दृष्ट्वा, धरा भारवाहिनी जाता; वर्षे वर्षे, शनैः शनैः, शुभलक्षणं न दृश्यते। अद्य त्वां पुत्राभ्यां सहितां कश्चिदपि न पश्यति; बन्धनग्रस्तैः उपेक्षिता, जरयैव पीडिता। वृन्दावनसंयोगेन पुनर्यौवना जातासि; धन्यं तत् वृन्दावनं, यत्र भक्तिरपि नृत्यति। अत्र तु प्रतिग्राहकाभावात्, वृद्धिरपि एतयोः न गच्छति; किंचित्स्वात्मतुष्ट्या, विश्रान्तिमिव मन्येते। भक्तिरुवाच – हे भगवन्, किमर्थं पापीयसी कली पारिक्षितेन स्थापिता? कलिकाले प्रारभ्यमाणे, सर्वधर्मसारः क्व गतः? दयालुना हरिणापि, कथं अधर्मस्य साक्षात्कारः? मम एष संदेहः त्वं वचोभिः निवारय; तदा सुखिनी भविष्यामि। नारद उवाच – यत् त्वया पृष्टं, वत्से, सस्नेहम् शृणु; सर्वं ते कथयिष्यामि, तव संशयः नश्यति। यदा भगवान्मुकुन्दः पृथिवीं त्यक्त्वा स्वधाम गतः, तदा प्रभृति कली आगतः, सर्वधर्ममार्गान् व्यवरोधयन्। दिशाविजये राज्ञा साक्षात्कलिः दृष्टः, दुःखितः शरणं याचमानः; न तं हत्वा, मधुहर्तृवद्, जीवनमवसर्जयम्। तपसा योगेन ध्यानवाप्यं फलं, केशवस्तुत्या कलौ पूर्णतः लभ्यते। कलिं निःसारं समं च दृष्ट्वा, विष्णुरातः कलिं स्थापयामास, कलिजातानां सुखाय। अधर्मकर्मणां कारणेन, सर्वतः सारः गतः; वस्तूनि तु पृथिव्यां तण्डुलवद् अवशिष्टानि। ब्राह्मणैः भागवतशास्त्रं गृहगृहे, जनजनस्य च प्रचारितम्, किन्तु दक्षिणालोभेन, कथासारः अपगतः। अत्यन्तदुष्कृतिनः, नास्तिकाः, नरकनिवासिनः अपि तीर्थेषु स्थिताः, किन्तु तीर्थसारः अपगतः। कामक्रोधलोभपिपासया व्याकुलचित्ताः अपि तपस्यन्ति, किन्तु तपःसारः नष्टः। मनःपराजयात्, लोभात्, कपटात्, पाखण्डप्रवृत्तेः, शास्त्रपठनमात्रेण अपि, ध्यानयोगफलनाशः जायते। विद्वांसः स्त्रीभिः सह महिषवत् रमन्ते, पुत्रोत्पत्तौ कौशलिनः, मोक्षे तु अकुशलिनः। वैष्णवधर्मः न क्वापि दृश्यते, परम्पराप्रमुखेष्वपि; तस्मात् सत्त्वसारः सर्वत्र नष्टः। एष एव कालस्वभावः; कोऽत्र दोषः? अतः पद्मनाभः भगवान् समीपे स्थित्वा, सर्वं सहते। सूत उवाच – एतानि वाक्यानि श्रुत्वा, ते परमविस्मयेन पूरिताः। भक्तिरपि पुनः उवाच – एतदपि श्रोतव्यं, हे शौनक। भक्तिरुवाच – भगवत्कृपया त्वं अत्र आगतः; साधुसङ्गस्य दर्शनं सर्वसिद्धिदं लोके। जय जय तस्मै, यस्य देहमायामूलम्, यस्यैकवाक्येन सर्वा वाणी जाता; तस्य कृपया ध्रुवः शाश्वतं पदं प्राप्तः। ब्रह्मपुत्राय, सर्वमङ्गलसंभाराय, नमः। द्वितीयाध्याये – नारदस्य भक्तिदुःखनिवारणाय यत्नः। नारद उवाच – वत्से, किमर्थं त्वं व्यर्थं शोचसि, चिन्तया क्लिष्टा? श्रीकृष्णपादपद्मस्मरणेन तव दुःखं नश्यति। स एव कृष्णः कौरेयविपत्तौ द्रौपदीं त्रातवान्, गोपीजनान् रक्षितवान्; स कृष्णः अधुना कुत्र गतः? किन्तु त्वं भक्तिः तस्य प्राणाधिकाऽसि; त्वं यदा आहूयसे, प्रभुः अपि नीचगृहे आगच्छति। त्रिषु युगेषु सत्यज्ञानवैराग्यैव मुक्त्युपायः, कलौ तु केवलं भक्त्या ब्रह्मसंयोगः। एवं निश्चित्य, चैतन्यात्मा त्वामेव स्वस्वरूपां परमसुखमयीं, कृष्णप्रियाम्, सुन्दरीं सृष्टवान्। साऽसि कृताञ्जलिः पृष्टवती – किं करवाणि? स तदा कृष्णः आज्ञापयत् – मद्भक्तान् पोषय। तस्य आज्ञां त्वया स्वीकृत्य, हरिः प्रसन्नः अभवत्; तदा मुक्तिं दासीं कृतवान्, ज्ञानवैराग्यौ च तव सहायौ कृतवान्। एवं श्रीमद्भागवते भक्त्याः चरितं, तस्य दुःखं, नारदोपदेशः च, क्रमशः प्रवहति।