यदा भगवतः श्रीकृष्णस्य विरहवेदनया व्रजयोषितः परमदुःखमपि सहन्त्यः स्वस्नेहव्याकुलचित्ताः सन्तः जगदिदं पृच्छन्ति स्म, तदा ताः सलिलतीरनिश्वासिनीं, निशासु न निद्रां लभमाना, किञ्चिदपि विश्रान्तिं न प्राप्नुवन्तीमिव, जलाशयानुप्रान्तं सदा विलपति, तां पृच्छन्ति स्म—"भोः, किं त्वमपि, यथा वयं, आत्मचिह्नं हरता मुकुन्देन दुःसहं कष्टमेतदनुभवसि?" ततश्चन्द्रमण्डलं दृष्ट्वा ताः वदन्ति स्म—"हे सोम, त्वं महाव्याध्याभिभूतः स्याः, तव प्रभा क्षीणाऽस्ति, न च स्वतेजसा तमो नाशयितुं समर्थः। यथा वयं मोहिता विकलवाक्, एवं त्वमपि विस्मृत्या मूकः सञ्जातोऽसि, न चास्माभिः सम्यगवलोक्यसे।" मलयाचलसमीरं प्रति ताः पृच्छन्ति स्म—"हे मलयपवन, किं वयं त्वां किञ्चिदपकारं कृतवन्तः? यः श्रीगोविन्दस्यान्योन्यकटकषैः विदीर्णचित्तानां नः विरहव्यथां पुनः पुनः उद्दीपयसि।" मेघं च दृष्ट्वा ताः स्नेहपूर्णया वाचा प्रार्थयन्ति स्म—"हे शोभनमेघ, त्वमपि यदुकुलशिरोमणेः प्रियतमोऽसि। यथा वयं, त्वमपि प्रेमबन्धनं प्राप्य, श्रीवत्सलाञ्छिनं तं चिन्तयसि। विरहव्याकुलचित्तः सन् पुनः पुनः अश्रुपातं करोति स्मरन् तम्, यथा वयं स्मरन्त्यः।" कोकिलं प्रति ताः वदन्ति स्म—"हे कोकिल, कम्पमानकण्ठेन ये तव शब्दाः मृतानपि जीवयन्ति। किं तेऽद्य कर्तव्यं वद, प्रियसखि? तव वाणी प्रियजनस्य नाम घोषयन्तीव प्रतीतिर्मम।" पर्वतं दृष्ट्वा ताः सस्नेहं पृच्छन्ति स्म—"हे पर्वत, महात्मन्, त्वं न चलसि न वदसि, किमपि गम्भीरं चिन्तयसि। नूनं त्वमपि वासुदेवात्मजस्य पादौ आलिङ्गितुम् इच्छसि इव, यथा वयं स्नेहवशात् तं हृदि धारयामः।" समुद्रपत्नीः दृष्ट्वा ताः शोकमिश्रया वाचा वदन्ति स्म—"हा, समुद्रपत्नीः, तासां सरितः शुष्काः, हस्ताः क्लान्ताः, पद्मशोभा नष्टा, प्रियविरहिता इव। यथा वयं भगवतः मधुपतयेः कटाक्षविहीना दुःखेन पीड्यामा, एवं ताः अपि।" हंसमुपविशतं दृष्ट्वा ताः सस्नेहं भाषन्ते स्म—"स्वागतम्, हे हंस! उपविश्य जलं पिब। शौर्यस्य वार्तां वद, सखि। किं स भगवाञ् कुशलं वा? किमस्य नः स्नेहः स्थिरः? यदि स्मरति नः, तर्हि वयं तस्य किं सेवामः? स्नेहया वद, हि स्त्रीणां तस्य कृतेऽन्यः शरणं नास्ति।" एवं भगवतः श्रीकृष्णस्य विरहव्यथया व्रजयोषितः योगेश्वरस्य तं परमं पदं प्राप्नुवन्। यः केवलं श्रवणमात्रेण स्त्रियः स्वचित्तं आकर्षति, तस्य साक्षात्साक्षात्कारिणां का कथा? याः भगवन्तमपतिं पादसंवाहनादिभिः सेवितवन्त्यः, तासां तपः किमु वर्ण्यते? एवं वेदविहितं धर्मं आचरन् गृहस्थानां मार्गदर्शनाय सः धर्मार्थकामान् स्वगृहे प्रकटयामास। श्रीकृष्णः गृहस्थधर्मस्य संस्थापकः सन् षोडशसहस्राधिकशतपत्नीः स्वीकृतवान्। तासां मुख्याः रुक्मिण्याद्यष्टौ स्त्रियः, रत्नसमा अभवन्। प्रत्येकपत्नीभ्यः दशदश पुत्रानजनयत्। तेषां पुत्रेषु प्रद्युम्नः, अनिरुद्धः, दीप्तिमान्, भानुः, साम्बः, मधुः, बृहद्भानुः, चित्रभानुः, वृकः, अरुणः, पुष्करः, वेदबाहुः, श्रुतदेवः, सुनन्दनः, चित्रबाहुः, विरूपः, कविः, न्यग्रोधः—एते महाबलिनः महारथाः अभवन्। मधुसूदनस्य सर्वेषां पुत्राणां मध्ये प्रद्युम्नः रुक्मिण्याः सुतः पितरं समोऽभूत्। सः रुक्मेः कन्यां विवाह्य, तस्मात् अनिरुद्धः जातः, सहस्त्रगजबलसम्पन्नः। अनिरुद्धः अपि रुक्मेः पौत्र्यां विवाह्य, तस्मात् वज्रः जातः, यः यदुकुलविनाशे अपि जीवितवान्। तस्मात् प्रतिबाहुः, प्रतिबाहोः सुभाहुः, सुभाहोः शान्तसेनः, शतसेनः तस्य पुत्रः। अस्मिन्सन्ताने कश्चन न दीनः, न अल्पसन्तानः, न अल्पायुष्कः, न दुर्बलः, न च ब्राह्मणभक्तिहीनः जातः। राजन्, दशसहस्रवर्षेऽपि यदुवंशप्रसूतानां गणना न शक्या। तत्र त्रयः कोट्यष्टाशीतिसहस्रराजकुमाराः कुलाचार्यैः शिक्षिताः श्रूयन्ते। यदवः महात्मानः, येषां मध्ये अहुकः अपि लक्षकोटिभिः परिवृतः। ये घोराः दैत्याः सुरासुरयुद्धे निहताः, ते मानवेषु जात्वा गर्वात् प्रजाः पीडयन्तः अभवन्। तान् निग्रहीतुं हरिणा देवाः यदुकुले शतैककुलेषु अवतीर्णाः। तत्र श्रीहरिः ऐश्वर्येण प्रमुखः अभवत्, येन अनुयायिनः सर्वे यदवः समृद्धिम् अवापुः। श्रीकृष्णस्मरणे निमग्नाः वृष्णयः शय्यासनगमनवाचनक्रीडास्नानादिषु स्वात्मानं न वेदुः। स यदुकुले जातः पृथ्वीं पुण्यां चकार; स्वपादप्रक्षालनं दिव्यनदीं पावनां चकार; द्वेषिणः स्नेहिनश्च तं प्राप्ताः स्वरूपं; तस्य नाम, यत् श्रवणकीर्तनमात्रेण अशुभं नाशयति, वंशस्य पुण्यं कृतम्। तस्मिन्निदं न विस्मयनीयम् यत् कालचक्रधारिणा कृष्णेन पृथ्वीभारो निष्कासितः। जयतु सः सर्वभूतनिवासः, देवकीजननः, यदुवर्यपरिवृतः, स्वबाहुभ्यां अधर्मनाशकः, चारुस्मितेन चलाचलदुःखनाशकः, व्रजपुरीस्त्रीणां कामदेववर्धकः। यदुकुलश्रेष्ठस्य लीलारूपस्य कर्माणि, स्वमार्गरक्षणाय यथोचितं कृतानि, कर्मबन्धनाशिनः, ये श्रोतुमिच्छन्ति, तेषां मंगलाय भवन्तु। मुकुन्दचरितामृतश्रवणकीर्तनचिन्तनैः अपि मनुष्यः भक्त्या तदधिष्ठानं प्राप्नोति, यत्र मृत्युर्न शीघ्रगः; तस्य कृते राजानः अपि गृहं त्यक्त्वा वनं गतवन्तः। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमंहंससंहितायां दशमस्कन्धे द्वितीयभागे श्रीकृष्णचरितवर्णनं नाम नवतितमः अध्यायः समाप्तः।