श्रीभगवतः कृष्णस्य द्वारकापुरीमध्ये रमणीयेषु उद्यानेषु काननेषु च, यत्र पुष्पिततरुवृन्दानि विराजन्ति, यत्र च भ्रमरशुकादीनां गीतैः सर्वत्र प्रतिध्वनिः श्रूयते, तत्र स भगवान् सोल्लासं विहरत्। स च षोडशसहस्रं पत्नीनां प्रियतमः एक एव आसीत्, तासां स्वस्वगृहेषु, यत्र प्रत्येकस्या विलक्षणरूपमुद्भासितम्। ततः स शुद्धसलिलेषु, यत्र पूर्णविकसितपद्मोत्पल-शतपत्रपुष्परजः सुगन्धि, पक्षिसंघैः कलरवितेषु सरःसु च विहरन्। तत्र ताः स्त्रियः स्नेहसमालिङ्ग्य, स्वस्तनकुम्कुमेनाङ्गं रञ्जयन्त्यः, सरसिजजलानि प्रविश्य सह भगवानं क्रीडन्ति स्म। तं च गान्धर्वाः क्रीडारवेन, आनन्दितमृदङ्गतालवाद्यैः, सूतिमागधगायकाः च वीणावादनैः समर्चयन्। ताः स्त्रियः हास्यक्रीडाभिः तं अच्युतं सिक्त्वा, स्वयं च हास्यपूर्णाः, यक्षपतिमिव यक्षीभिः सहितं तं क्रीडन्तं दृष्ट्वा प्रमोदिताः। तासां वस्त्राणि सलिलेन सिक्तानि, विस्तीर्णस्तनयुग्मानि प्रकाशमानानि, पुष्पहस्तैः तं सिञ्चन्त्यः, प्रियसंगमक्रीडया तं आलिङ्गन्त्यः, तासां मुखानि उत्कण्ठास्मितरुचिराणि। श्रीकृष्णः च, हारकुङ्कुमलिप्तवक्षाः, क्रीडासंलापसंलग्नकेशः, युवतिभिः पुनःपुनः सिक्तः, गजपतिरिव गजाङ्गनाभिः परिवृतः, क्रीडायाम् अन्वभवत्। स च क्रीडायै, नर्तकीभ्यः, गायिकाभ्यः, वाद्यविदुषीभ्यः, स्त्रीभ्यश्च, भूषणानि वस्त्राणि च दत्तवान्। एवं सः हास्यदृष्टिभिः, क्रीडावाक्यैः, आलिङ्गनैः च रममाणः, तासां चित्तानि आकर्षयन्। ताः च स्त्रियः, केवलं मुकुन्दे मनः स्थित्वा, तं पद्मनेत्रं चिन्तयन्त्यः, मदान्धवत् जडवत् च, अस्पष्टवचनानि बभाषिरे। तासां वचनानि शृणु, यानि अहं कथयामि। रुक्मिण्यादयः पत्न्यः ऊचुः—"हे कुररी, त्वं रात्रौ अनिद्रा विलपसि, विश्वेश्वरः रात्रौ निद्रां करोति, अस्माकं च चेतसि न दृश्यते। किं त्वं अपि, सखि, अस्माकमिव, तस्य पद्मनेत्रस्य दयार्द्रस्मितावलोकनैः हृदयविद्धा?" "रात्रौ चक्षूंषि निमील्य, प्रियसखी न दृष्ट्वा, क्रन्दसि च, हे चक्रवाकि। वयं अपि अच्युतपादसेवायाः भागिन्यः; किं त्वं अपि कण्ठे हारकाङ्क्षिणी?" "हे पक्षि, त्वं जलान्तिके सदा आर्तस्वरेण क्रोशसि, रात्रौ अनिद्राऽसि। किम् अस्माकमिव मुकुन्देन आत्मचिह्नं हृतम्, येन त्वं अपि दुःसहं दुःखम् अनुभवसि?" "हे चन्द्र, त्वं महाव्याधिना गृहीतः, तव ज्योतिः क्षीयते, स्वदीप्त्या तमः निवारयितुं न शक्नोषि। अस्माकमिव, मोहिताः, अस्पष्टवचनप्रवणाः, किं त्वमपि तं विस्मृत्य, निःशब्दोऽसि, न ज्ञायसे च?" "हे मलयपवन, किं त्वया अस्माभिः किञ्चित् दुष्कृतं कृतम्? गोविन्दस्य कटाक्षबाणैः विद्धाः, त्वं अस्माकं हृदयेषु विरहवेदनां जागरयसीति।" "हे मेघ, त्वं नूनं यादवश्रेष्ठस्य प्रियः; अस्माकमिव, तं श्रीवत्सलाञ्छनं सदा चिन्तयसि। उत्कण्ठया कम्पितहृदयः, पुनः पुनः तं स्मृत्वा अश्रुधाराः स्रवयसि, अस्य सान्निध्यस्य दुःखमेवम्।" "हे कोकिल, कम्पितकण्ठेन मधुरं गायसि, येन मृताः अपि जीवन्ति। वद, किं ते अद्य करोमि, सखे? वद, प्रियनाम उच्चारयसि इव।" "हे गिरि, त्वं न चलसि, न भाषसे; महत्तरं किमपि चिन्तयसि। नूनं अस्माकमिव, वासुदेवपुत्रस्य पादौ आलिङ्गितुम् इच्छसि, तं हृदि धारयन्।" "हा, समुद्रपत्नीः, यस्याः सरांसि शुष्काणि, हस्ताः क्लान्ताः, ताः प्रियविरहात् पद्मशोभां नष्टवन्त्यः। अस्माकमिव, ताः अपि प्रियदृष्टिविहीनाः, विरहवेदनया क्लिश्यन्ति।" "हे हंस, स्वागतम्! उपविश्य जलं पिब। वद, हे सखे, शौर्यस्य वार्तां। किं त्वं तस्य दूतः? अजितः कुशलः किम्? पूर्ववत् स्नेहः स्थिरः वा? यदि सः अस्मान् विस्मरति, तर्हि किं तस्य सेवया? मधुरं वद, यतः तस्य कृपां विना, स्त्रीणां नान्यः शरणम्।" शुक उवाच—एवं भगवति योगेश्वरे कृष्णे, माधवपत्नीः तादृशेन भावेन, परमं पदं प्राप्ताः। यस्य कीर्तिः महागाथासु गीयते, तस्य नाम श्रवणमात्रेण अपि स्त्रीणां चित्तं बलान्नियच्छति—किं पुनः तं प्रत्यक्षदर्शनम्? ये प्रेम्णा जगन्नाथं पतिं सेवितवन्त्यः, पादसंवाहनादिभिः, तासां तपः किम् वर्णनीयम्? स च वेदविहितं धर्मं आचरन्, गृहस्थानां पथ्यं दर्शयामास, धर्मार्थकामान् पुनः पुनः गृहमेव आदर्शयन्। तस्य कृष्णस्य, यो गृहस्थेषु परमं धर्मं स्थापयामास, षोडशसहस्राधिकशतम् पत्न्यः आसन्। तासु रुक्मिण्याद्याः अष्टौ मुख्याः, स्त्रीरत्नानि, तेषां पुत्राः अनुक्रमेण निर्दिष्टाः। प्रत्येकपत्नीभ्यः, अनवरतशक्तिमान् भगवान्, दश पुत्रान् उत्पादितवान्। तेषां पुत्राणां मध्ये, महान् पराक्रमः, अष्टादश महारथाः प्रसिद्धकर्माणः। तेषां नामानि शृणु— प्रद्युम्नः, अनिरुद्धः, दीप्तिमान्, भानुः, साम्बः, मधुः, बृहद्भानुः, चित्रभानुः, वृकः, अरुणः, पुष्करः, वेदबाहुः, श्रुतदेवः, सुनन्दनः, चित्रबाहुः, विरूपः, कविः, न्यग्रोधः—एतेषां नामानि। मधुसूदनस्य एतेषां पुत्रेषु, हे राजन्, रुक्मिणीसुतः प्रद्युम्नः, पितरमिव श्रेष्ठः। सः महाबलः रुक्मेः कन्यां विवाह्य, तस्यां अनिरुद्धः जातः, यः सहस्रगजबलसम्पन्नः। सः च रुक्मेः पौत्रीं विवाह्य, तस्यां वज्रः जातः, यः यादवविनाशे अपि जीवितः। तस्मात् प्रतिबाहुः, प्रतिबाहोः सुभाहुः, सुभाहोः शान्तसेनः, तस्य शतसेनः अभवत्। अस्मिन्सन्ततौ, न कश्चिद् दरिद्रः, अल्पसन्तानः, अल्पायुः, दुर्बलः, ब्राह्मणभक्तिहीनो वा जातः। हे राजन्, दशसहस्रवर्षेष्वपि, यादववंशे जातानां पुरुषाणां गणना न शक्या, येषां कर्माणि प्रसिद्धानि। श्रूयते, यादवकुले त्रयः कोट्यष्टाशीतिसहस्राः कुमाराः, कुलाचार्यैः शिक्षिताः। यादवानां गणना कः कर्तुं शक्नुयात्, येषां मध्ये अहूकः अपि लक्षशतान्युपेतः आसीत्? ते दैत्याः, ये देवासुरयुद्धे हताः, मानवेषु जाताः, अहङ्कारात् प्रजाः पीडयामासुः।