शुक उवाच— भगवतः श्रीकृष्णस्य स्वनगरे द्वारकायां परमसमृद्ध्या युक्ते, सर्वैः ऐश्वर्यैः समलङ्कृते, श्रेष्ठैः वृष्णिभिः परिवृतस्य, स सुखेन वासः आसीत्। तत्र राजमहिष्यः दिव्यवस्त्राभरणभूषिताः, यौवनश्रियाविलासिताः, गेंदुकक्रीडादिषु रताः, विद्युल्लेखेव दीप्तिमन्त्यः, राजमहलों मध्ये क्रीडन्ति स्म। नगरस्य राजमार्गाः सदा जनाकीर्णाः आसन्, मदोन्मत्तगजैः, रथ्याश्वपत्तिभिः, सुवर्णमालाभिः भूषितैः युद्धायुधधारिभिः च शोभिताः। उद्यानानि च काननानि पुष्पवृक्षपङ्क्तिभिः शोभितानि, भ्रमरकुलगीतैः विहङ्गनिनादैः च सर्वत्र रमणीयानि आसन्। भगवान् सोल्लासं षोडशसहस्रं महिषीषु, तासां स्वस्वगृहेषु, तासां अद्भुतरूपवतीषु, एक एव प्रियतमः इव क्रीडति स्म। शुद्धजलानि, पूर्णविकसितपद्मकुमुदोत्पलरजसा सुरभितानि, पक्षिसंघकलकण्ठनिनादयुक्तानि, तत्र अपि स भगवान् रममाणः जलाशयेषु प्रविश्य, स्त्रीणां स्तनकुङ्कुमेन लिप्ताङ्गः, तासां आलिङ्गनैः क्रीडति स्म। गन्धर्वैः गीतैः, मृदङ्गतालवाद्यैः, सूतिमागधगायकैः वीणावादनैः च, भगवान् अच्युतः स्तूयमानः, तासां स्त्रीणां हास्यक्रीडाविलासैः सिक्तः, यक्षपतिरिव यक्षीभिः क्रीडति स्म। तासां वस्त्राणि सलिलेन सिक्तानि, स्तनमण्डलानि विकटानि, पुष्पमाल्यैः सिक्त्वा, प्रियं कृष्णं आलिङ्गन्त्यः, स्मितरागप्रस्फुरितमुख्यः, क्रीडारतमना अभवन्। कृष्णस्य वक्षः कस्तूरीमाल्यैः अलङ्कृतम्, क्रीडापरिष्वङ्गात् केशपाशः स्रस्तः, युवतिभिः पुनः पुनः सिक्तः, गजपतिरिव गजाङ्गनाभिः परिवृतः, स भगवान् रमते स्म। नर्तकीभ्यः, गायिकाभ्यः, वादित्रकारिभ्यः, स्त्रीभ्यः च, क्रीडायै भूषणवस्त्राणि दत्तानि। कृष्णः हास्यैः, चेष्टितैः, कटाक्षैः, क्रीडावाक्यैः, आलिङ्गनैः च, स्त्रीणां मनांसि हृतवान्। ताः सर्वाः केवलं मुकुन्दे चित्तं निवेश्य, सन्दिग्धवाक्यैः, मदोन्मत्तवत्, स्तब्धवत्, वदन्त्यः, पद्मलोचनं चिन्तयन्त्यः, तेषां वचनानि शृणु। ताः प्रेयस्यः ऊचुः— "हे कुररी, त्वं निशि न निद्रसि, विलपति च; जगन्नाथः रात्रौ निद्रां व्रजति, अस्माकं दृष्टेः गूढः। किं त्वमपि अस्मद्वत् तस्य पद्मलोचनस्य दयालुकटाक्षस्मितैः हृदयविदीर्णा सखि?" "त्वं रात्रौ नेत्राणि निमील्य, स्वसख्याः दृष्टेः गूढा, करुणं विलपति च, हे चक्रवाकि। वयं च अच्युतपादसेवायां प्रवृत्ताः; किं त्वमपि केशवमाल्यकाङ्क्षिणी?" "हे सखी, त्वं सदा तोये विलपति, निशि अनिद्रासि; किं मुकुन्देन तव आत्मलक्षणं हृतम्, यत् त्वमपि अस्मद्वत् दुःखं प्राप्ता?" "हे शशिन, त्वां तीव्रा क्षयव्याधिः ग्रस्तवती; तव ज्योतिः ह्रासं गच्छति, स्वदीप्त्या तमः न नाशयसि। अस्मद्वद् विमूढः सन्, त्वमपि वचांसि न भाषसे?" "हे मलयसमीर, किं वयं त्वां किञ्चित् अप्रियम् अकरवाम? गोविन्दकटाक्षपीडिता अस्माकं हृदये विरहव्यथा कम्पयसि।" "हे मेघ, त्वं नूनं यदुपतिं प्रियं मन्यसे; अस्मद्वत् प्रेम्णा बद्धः, श्रीवत्सलाञ्छनं चिन्तयसि। विरहव्यथया कम्पमानहृदयः, पुनः पुनः अश्रुपातं करोति स्मरन् तं।" "हे कोकिल, कम्पितकण्ठे मधुरवाणीं यः मृतानपि जीवयति, त्वं प्रियं नाम उच्चारयसि इव। किं त्वां किम् उपकरोमि, वद?" "हे गिरि, त्वं न चलसि, न भाषसे; किञ्चित् गाढं चिन्तयसि इव। अस्मद्वत् वसुदेवपुत्रस्य पादयोः आलिङ्गनं काङ्क्षसि किल?" "हा, समुद्रपत्नीः, तासां सरांसि शुष्काणि, हस्ताः शुष्काः, पद्मश्रीः नष्टा, प्रियवियोगात्। अस्मद्वद् ताः अपि भगवतः भ्रमरनाथस्य कटाक्षाभावेन दुःखिता।" "हे हंस, स्वागतं! उपविश्य जलं पिब। शौरिं वार्तां वद; किं सन्देशवाहकः असि? अजितः कुशलं वा? किं तस्य अस्मासु स्नेहः स्थिरः? यदि स्मरणं नास्ति, किं तस्य सेवा? स्त्रीणां तस्य अनुग्रहः विना अन्यः नास्ति शरणम्।" एवं, कृष्णे योगेश्वरे भावात्, माधवस्य स्त्रियः परमां गतिं प्रापुः। यस्य कीर्तिः महाकाव्येषु गायते, केवलं श्रोतृणां मनांसि आकर्षति, किं पुनः प्रत्यक्षदर्शिनाम्? ये प्रेम्णा जगन्नाथस्य पादसंवाहनादि सेवां कृतवन्त्यः, तासां तपः कः वर्णनीयः? एवं भगवता वेदविहितधर्मेण गृहीणां धर्ममार्गः प्रदर्शितः, धर्मार्थकामानां गृहस्थधर्मः पुनः पुनः उपदिष्टः। कृष्णस्य, गृहीण्यां धर्मस्य प्रतिष्ठापकस्य, षोडशसहस्रशताधिकाः पत्न्यः आसन्। तासु प्रमुखाः अष्टौ, ऋुक्मिण्यादयः, रत्ननिभाः स्त्रियः, तेषां पुत्राणां नामानि प्रवक्ष्यामि। कृष्णेन, अच्युतात्मना, प्रतिपत्न्यां दश दश पुत्राः उत्पादिताः। तेषां महाबलिनां पुत्राणां, अष्टादश रथीश्रेष्ठाः, पुण्यकीर्तयः, नामानि शृणु—प्रद्युम्नः, अनिरुद्धः, दीप्तिमान्, भानुः, साम्बः, मधुः, बृहद्भानुः, चित्रभानुः, वृकः, अरुणः, पुष्करः, वेदबाहुः, श्रुतदेवः, सुनन्दनः, चित्रबाहुः, विरूपः, कविः, न्यग्रोधः। मधुसूदनस्य सर्वेषां पुत्रेषु, हे राजन्, ऋुक्मिणीसुतः प्रद्युम्नः श्रेष्ठः, पितुरिव। स वीर्यवान् ऋुक्मेः कन्यां विवाह्य, तस्यां अनिरुद्धः जातः, सहस्रगजबलसम्पन्नः। अनिरुद्धः अपि ऋुक्मेः पौत्रीं पत्नीं कृत्वा, तस्यां वज्रः जातः, यदुवंशविनाशे अपि जीवितः। तस्मात् प्रतिबाहुः, तस्मात् सुभाहुः, तस्मात् शान्तसेनः, तस्मात् शतसेनः अभवत्। अस्य वंशे कश्चन न जातः यो दरिद्रः, अल्पपुत्रः, अल्पायुष्कः, दुर्बलः, ब्राह्मणसेवायाम् अनिष्टः वा। हे राजन्, यदुवंशे उत्पन्नानां पुरुषाणां संख्या दशसहस्रवर्षे अपि न गणयितुं शक्या, येषां कर्माणि कीर्तनीयानि।