भगवन्, महानां जनानां मध्ये, यदि कश्चित् पापं कुर्यात्, तस्य जीवितं कथं सम्भवेत्? विशेषतः, जगद्गुरोः अपराधे तु किम् उक्तव्यम्, हे विश्वनाथ? यः कश्चित् गिरिशस्य भगवतः मोक्षस्य कथा श्रुणोति वा पठति, तं श्रीहरिः, अनन्तशक्तिमान्, स्वयं जन्ममृत्युचक्रात् विमोचयति, तथा तस्य रिपवः अपि मुक्तिम् यान्ति। एकदा, सरस्वत्याः तटे, राजन्, ब्राह्मणाः यज्ञं कुर्वन्तः स्थिताः आसन्। तेषां मध्ये विवादः उत्पन्नः—त्रयाणां देवतानां, कः श्रेष्ठः इति। तद् ज्ञातुम्, ब्रह्मपुत्रः भृगुः तैः प्रेषितः, ब्रह्मणः सभां जगाम। तत्र भृगुः न नमस्कृतवान्, न स्तुतिम् अकरोत्, तस्य स्वभावं परिक्षितुम्। ब्रह्मा स्वदीप्त्या कोपितः अभवत्; किन्तु आत्मन्यवस्थितः सः स्वक्रोधं निगृह्य, तद्वत् प्रजापतिः स्वोदकेन अग्निं शमयति। ततः भृगुः कैलासशिखरं जगाम, यत्र महेश्वरः भ्रातृं हर्षेण आलिङ्गितुम् उद्युक्तः। किन्तु भृगुः तस्य आलिङ्गनं प्रत्यग्रहीत, तं अवमानितम् मन्यन्। तदा देवः, दग्धनेत्रः, क्रुद्धः त्रिशूलं उत्तोल्य हन्तुम् उद्युक्तः। देवी तस्य पादयोः पतित्वा, सौम्यवाक्यैः तं शमयामास। ततः भृगुः वैकुण्ठं अगच्छत्, यत्र जनार्दनः श्रीया सह शयाने स्थितः। भृगुः तस्य वक्षसि पादं न्यस्य ताडितवान्। तदा भगवन्, साधूनां आश्रयः, श्रीलक्ष्म्या सह उत्थाय, स्वशय्यायाः अवतरन्, भृगुम् नमस्कृत्य, 'स्वागतं ब्राह्मण, क्षणं उपविश,' इति उवाच। 'हे प्रभो, तव आगमनं न ज्ञातम्, अतः क्षम्यताम्। तव पादोदकं, यत् तीर्थकरं, मम, लोकस्य, लोकपालानां च शुद्धये दत्तम्। अद्य अहं लक्ष्म्याः अनन्यकृपापात्रं अभवम्; तव पादस्पर्शात् पावितं श्रीमद् वक्षः सुखमेव वसिष्यति।' एवं भगवतोः मधुरवचनं श्रुत्वा, भृगुः वैकुण्ठे परं तुष्टिं, पूर्णत्वं, मौनं, भक्तिपूरितं च अनुभवन्, अश्रुभिः नेत्रे पूरितम्। ततः पुनः ब्रह्मनिष्ठानां ऋषीणां सभां प्रत्यागत्य, भृगुः यथानुभूतं सर्वं वर्णितवान्। ऋषयः, तद् श्रुत्वा, विस्मिताः, संशयविहीनाः, विष्णौ, शान्ति-निर्भयप्रदायिनि, अतिशयम् श्रद्धां विधाय। तस्मात् धर्मः, ज्ञानं, वैराग्यं, अष्टैश्वर्यं, आत्ममलापहारी कीर्तिः च उत्पन्ना इति। सः ऋषिसंन्यासिनां परमगतिरीति प्रसिद्धः—शान्तानां, समचित्तानां, निरुपाधीनां, साधूनां च। यस्य प्रियं स्वरूपं सत्त्वम्; यस्य ब्राह्मणाः प्रियदेवताः; ये शान्ताः, निराशीः, ज्ञानीः, निष्कामाः तं उपासन्ति। तस्य मायया, गुणयुक्तया, राक्षसाः, असुराः, सुराः च त्रिधा सृष्टाः; सत्त्वेन तद् परमस्थानं प्राप्तव्यम्। एवं, सरस्वतब्राह्मणाः, लोकानां संशयापहानाय, परमपुरुषस्य पद्मपादसेवया, परमगतिं प्राप्तवन्तः। सुतः उवाच—यः कश्चित् भगवत्पादपंकजसुगन्धं, ब्राह्मणपुत्रस्य चरित्रं, संसारभयापहरं, पुनः पुनः शृणोति, सः पथिकः संसारयात्रायाः श्रान्तिं त्यजति। शुकः पुनः उवाच—एकदा द्वारकायां, ब्राह्मणपत्नीपुत्रः, भूमिं स्पृष्ट्वा, मृतः अभवत्। ब्राह्मणः, मृतशिशुं गृहीत्वा, राजद्वारं उपन्यस्य, दुःखातुरः, शोकपूर्णचित्तः, विलपन् उवाच—'राज्ञः ब्राह्मणद्वेषिणः, मायाविनः, लोभिनः, विषयरागिणः दुष्कृत्येन मम पुत्रः मृतः। यदा राजा हिंसया तुष्टः, दुष्टः, असंयतेंद्रियः, तदा जनाः दरिद्राः, तप्ताः, दुःखमयाः भवन्ति।' एवं द्वितीयं तृतीयं च पुत्रं मृतं कृत्वा, ब्राह्मणः तान् राजद्वारे स्थापयन्, विलापं पुनः पुनः अकथयत्। ततः केशवस्य सन्निधौ, अर्जुनः, नवमपुत्रस्य निधनं श्रुत्वा, ब्राह्मणं उवाच—'हे ब्राह्मण, तव गृहं किम् अभावम्? धनुष्मन्, ब्राह्मणाः यज्ञं कुर्वन्ति, क्षत्रियमित्रैः सहिताः। यत्र ब्राह्मणाः, धनैः, पत्न्या, पुत्रैः च परिवृताः, विलपन्ति, तत्र क्षत्रियवेषधारिणः, वस्तुतः, अपात्राः, निन्दितजीवन्ति।' 'हे प्रभो, तव दुःखितान्, निर्बलान् पुत्रान् रक्षिष्यामि; यदि प्रतिज्ञां न पालयामि, पावकं प्रविश्य, पापात् विमुक्तः भविष्यामि।' ब्राह्मणः उवाच—'सङ्कर्षणः, वासुदेवः, प्रद्युम्नः, धनुष्मतां श्रेष्ठः, अनिरुद्धः, अजय्यरथः, रक्षitum असमर्थाः। तव बाल्येन, देवाधिपैः अपि दुस्तरं कर्म कर्तुम् इच्छसि; न वयं विश्वासं कुर्मः।' अर्जुनः उवाच—'हे ब्राह्मण, न अहं सङ्कर्षणः, न कृष्णः, न कृष्णपुत्रः; अहं अर्जुनः नाम्ना, गाण्डीवधनुष्मान्। मम शक्तिं न अवमानीः, या त्र्यम्बकं तुष्टवती; युद्धे मृत्युम् विजित्य, तव पुत्रान् आनयिष्यामि।' एवं अर्जुनस्य प्रतिज्ञया, ब्राह्मणः तस्य वीर्यं दृष्ट्वा, तुष्टः, स्वगृहं प्रत्यागच्छत्। यदा ब्राह्मणपत्नी प्रसवसमये, द्विजश्रेष्ठः, दुःखितः, अर्जुनं आह्वयन्—'रक्ष, रक्ष मम पुत्रं मृत्युतः!' अर्जुनः शुद्धोदकेन शुद्धः, महेश्वरं नमस्कृत्य, दिव्यास्त्राणि स्मृत्वा, गाण्डीवं गृहीत्वा, सज्जीकृतवान्। सः बाणैः प्रसवगृहं रुद्धवान्, विविधास्त्रैः, सर्वतः, उपरि, अधः च बाणपञ्जरं निर्मितवान्। तदा ब्राह्मणपत्नीपुत्रः, जन्मसमये, पुनः पुनः रुदन्, शरीरसहितः, आकाशे अन्तर्धानम् अभवत्।