ततः करुणासिन्धुः स महात्मा धूर्जटिः, यथा वह्निः शिखायाः समुत्पन्नः स्यात्, तथा तं बलात् बाहुभ्यां निरोधयन्, तस्य स्पर्शनं निवार्य, तं राक्षसं पुनः शोभनतरं रूपं दत्त्वा स्थितवान्। स उवाच—“अलम्, अङ्गल! यत्कामं वरं वृणीष्व; दास्यामि ते। ये मां शरणं गच्छन्ति, तेषां केवलं जलार्पणमपि प्रीत्यर्थं पर्याप्तम्; त्वं तु अत्यधिकं व्यर्थं तपः कृतवान्।” तदा स पापात्मा राक्षसः देवमिदं वरं याचितवान्—“यस्य कस्य शिरसि मम हस्तस्पर्शः भवेत्, स एव तत्क्षणात् म्रियेत।” तस्य वचनं श्रुत्वा, भगवान् रुद्रः, अप्रसन्नोऽपि, सस्मितम् उक्त्वा, “ॐ” इति तं वरं दत्तवान्, यथा सर्पाय अमृतं दद्यात्। ततः स दानवः तं वरं परीक्षयितुम् इच्छन्, स्वहस्तं स्वशिरसि स्थापयितुम् उद्यतः; शिवः तस्य स्वकृतस्य भीतः, तस्मात् अपसृत्य स्थितवान्। तेन अनुयातः, कम्पमानः, भीतचित्तः शिवः, स्वर्गपृथिव्योरन्तं दिशां च सीम्नः, जलान्तं च यावत्, पलायमानः अभवत्। देवानां प्रभवः, उपायमपि न जानन्, तत्र मौनं स्थित्वा, सः वैकुण्ठं, तमसः परं तेजोमयं धाम, अगच्छत्। तत्र नारायणः स्वयम्, संन्यासिनां परमार्थः, प्रशान्तानां दण्डन्यासिनां, यत्र गत्वा न निवर्तन्ति, निवसति। तं तथा क्लिष्टं दृष्ट्वा, भगवान् पापनाशनः, योगशक्त्या ब्रह्मचारिणः रूपं धारयन्, दूरात् उपसंगम्य, मेखलाजिनदण्डधारी, तेजसा ज्वलन्, कुशग्रहणेन, विनयेन प्रणम्य, तं सान्त्वयामास। स उवाच—“शकुनिसुत, क्लान्तः इव दृश्यसे; किं दूरादागतः? किंचित् विश्राम्य; एष आत्मा सर्वकामदः। यदि तव कार्यं न गोपनीयम्, तर्हि कथय; पुरुषाः परेषां साहाय्येन स्वकार्यसिद्धिं इच्छन्ति।” श्रीशुक उवाच—एवं भगवता सुधावाचः पृष्टः, तस्य श्रमः निवृत्तः; तेन सर्वं यथावत् पूर्वमाख्यातम्। भगवान् उवाच—“यदि तथा, तर्हि वयं तस्य वचः न विश्वसिमः, यः दक्षशापात् असुरत्वं प्राप्तः, भूतगणपतिः च। यदि त्वं तत्र श्रद्धां करोति, दानवश्रेष्ठ, तर्हि शीघ्रं स्वशिरसि स्वहस्तं स्थापय; तदा प्रमाणं स्यात्। यदि शंभोः वचनं किञ्चित् अपि मिथ्या स्यात्, तर्हि तं त्यज—मिथ्यावादिनं पुनः नानुसरितव्यम्।” एवं भगवतः कौशलयुक्तैः वाक्यैः मोहिता स बुद्धिहीनः, स्वमात्मानं विस्मृत्य, स्वहस्तं स्वशिरसि न्यवेशयत्। ततः तस्य शिरः विदारितम्, स पतितः, यथा वृषभः पतति; सहसा दिवि “जय!”, “नमः!”, “साधु!” इति घोषः अभवत्। पुष्पवृष्टिः अभवत्, दुष्टः वृकासुरः निहतः; देवाः, ऋषयः, पितरः, गन्धर्वाश्च हृष्टाः, शिवः च क्लेशात् विमुक्तः। भगवान् परमात्मा गिरिशं संबोधितवान्—“महादेव, देव, अयं दुष्टः स्वदोषेण नष्टः। देव, को वा पापं कृत्वा जीवति? विशेषतः जगद्गुरौ अपराधे किमु वक्तव्यम्?” “यः कश्चित् एतां गिरिशस्य भगवता हरिणा, अपरिमेयबलिना, कृतां मुक्ति-कथां शृणोति वा पठति, स जन्ममरणचक्रात् विमुक्तः भवति, शत्रवः अपि तस्य मुक्ताः भवन्ति।” अथ नवत्युत्तरशीतितमं अध्यायं श्रीशुक उवाच—सरस्वत्याः तीरे, हे राजन्, ऋषयः यज्ञं कुर्वन्तः आसन्; तत्र विवादः अभवत्—“त्रयाणां प्रभूनां कः श्रेष्ठः?” तद्विज्ञातुम्, भृगुं ब्रह्मपुत्रं प्रेषयामासुः; स ब्रह्मसभां गच्छन्, न तं प्रणम्य, न स्तुत्वा, तस्य स्वभावं परीक्षयन्, तदा प्रभुः क्रुद्धः, स्वतेजसा दीप्तः। स्वात्मन्युत्थितं क्रोधं, ब्रह्मा स्वयम्, जलैः वह्निं यथा संयच्छति, तथैव निगृह्य स्थितवान्। ततः कैलासं गत्वा, यत्र महेश्वरः, स हर्षेण उत्तस्थाय, भ्रातरं आलिङ्गितवान्; किन्तु भृगुः प्रत्यालिङ्गनं न कर्तुम् इच्छन्, तं अवज्ञाय, देवः क्रुद्धः, त्रिशूलं उत्तोल्य तं हन्तुम् उद्यतः। तदा देवी पादयोः पतित्वा, मृदुवाक्यैः तं प्रसादयामास। ततः स वैकुण्ठं जगाम, यत्र जनार्दनः स्थितः। तत्र स भगवन्तं लक्ष्मीसहितं शयानेन, पादेन उरस्य आहतवान्; स भगवान्, साधूनां शरण्यः, लक्ष्म्या सह उत्थाय, स्वशय्यात् अवतीर्य, मुनिं प्रणम्य, उवाच—“स्वागतम्, ब्राह्मण, क्षणमुपविश; प्रभो, आगमनं न जानन्, अस्माभिः अपराधः कृतः, क्षमस्व।” “त्वत्पादोदकं, पवित्राणां पवित्रकर्ता, मम लोकपालानां च, शुद्धये कल्प्यताम्। अद्य लक्ष्म्याः अनन्यप्रीतिः मयि प्राप्ता; तव पादसंस्पर्शात्, निष्पापं श्रीः मम उरस्यं वसिष्यति।” श्रीशुक उवाच—एवं वैकुण्ठे भगवता मृदुवाक्यैः भाषमाणे, भृगुः परमसन्तुष्टः, तृप्तः, मौनः, भक्तिप्रवणः, अश्रुपूर्णलोचनः अभवत्। ततः पुनः ब्रह्मनिष्ठां मुनिसभां प्रतिगम्य, हे राजन्, भृगुः यथादृष्टं सर्वं निवेदयामास। तदाकर्ण्य, मुनयः विस्मिताः, संशयरहिताः, विष्णौ, शान्तिदायके, अभयदायके, दृढां श्रद्धां कृतवन्तः। यतो धर्मः, ज्ञानवैराग्यं, अष्टैश्वर्यं, कीर्तिश्च, येन आत्ममलापहारी, तस्मात् एव सम्पद्यते। स एव दण्डन्यासिनां, शमवतां, समचित्तानां, निरुपधीनां, साधूनां च, परमार्थः इति घोषितः। यस्य प्रियं रूपं सत्त्वमयं, येषां ब्राह्मणाः तस्य वरण्या देवता, ये शान्ताः, अकामाः, ज्ञानीनः, निष्कामभावेन तं उपासते। तस्य मायया, गुणयुक्तया, त्रिविधाः—राक्षसाः, असुराः, सुराश्च—निर्मिताः; सत्त्वगुणः तस्य धाम्नः प्रापणाय साधनं भवति।