अश्वमेधयज्ञेषु समाप्तेषु, राजन्, तव पितामहः धर्मान् भगवतः श्रुत्वा, अच्युतं पप्रच्छ। तस्य तु एकाग्रभावेन सेवितस्य, यदुकुलसमुद्भवः भगवान् मानवानां परमहितं भाषितवान्। स भगवान् उवाच—"यदा कस्यचिद् विशेषानुग्रहं कर्तुमिच्छामि, तदा तस्य धनं शनैः शनैः हरामि; ततो बान्धवाः अपि तं परित्यजन्ति, स च दुःखार्तः अतिव्यथितो भवति। यदा सः सम्पत्त्यर्थे विफलः सन्, मोहं च जहाति, मदीयान् भक्तान् सखा भवति, तदा तस्मै कृपां ददानि। तत् परमं सूक्ष्मं ब्रह्म, केवलं चैतन्यमयं, नित्यं अनन्तं च—एवं स्वात्मानं विदित्वा, पण्डितः संसारात् विमुक्तः भवति। अतः मां दुष्प्राप्यं ज्ञात्वा, जनाः अन्यान् उपासते; तत्र त्वरितं सम्पदादिकं लब्ध्वा मद्विमुखाः, मदधिकारं न मन्यन्ते, मद्गौरवं च न पश्यन्ति।" शुक उवाच—"वरदोषदानामधिपतयः ब्रह्मा, विष्णु, शिवादयः, हे प्रिय, तेषु शिवः शीघ्रं वरं वाऽपि शापं वाऽपि ददाति, ब्रह्मा न तादृशं करोति, अच्युतः तु कदापि न त्वरितं ददाति। अत्र हि प्राचीनं चरितं कथ्यते—वृकासुराय वरं दत्त्वा, गिरिशः दुःखमवाप्तवान्।" "असुरः कश्चित् वृकः नाम, शकुनिपुत्रः, मार्गे नारदम् अपश्यत्; स दुष्टबुद्धिः तं पप्रच्छ—'त्रयाणां देवतानां कः शीघ्रं तुष्यति?' तेनोक्तं—'त्वं शीघ्रं गिरीशं याहि, स हि लघुतरं तुष्ट्यति कोप्यति च, क्षुद्रस्मिन्गुणदोषेऽपि। यथा रावणस्य बाणस्य च स्तुत्या तुष्टः, अतुलां शक्तिं दत्त्वा, तौ महत्तमं दुःखं प्राप्नुतः।'" एवं सूचितः स दैत्यः शीघ्रं तत्र गतः, स्वकं मांसं हरेः अग्निमुखे हविरिव समर्पयामास। सप्तमे दिने, देवस्य दर्शनं न लब्ध्वा, निराशः सन्, तीर्थे शिरः तीक्ष्णेन शस्त्रे छित्त्वा, केशान् रक्तसिक्तान् चकार। तदा महाकृपया धूर्जटिः, तेजसः ज्वलनादिव अग्निः, तं बाहुभ्यां निरुन्धन्, स्पर्शनं वारयामास, तस्य रूपं च दिव्यं पुनः प्रददौ। स उवाच—'अलम्, अङ्गल! यं कामं वाञ्छसि, तं वरं वृणीष्व; अहं तुष्टः, आत्मसमर्पितेन जलमात्रेणापि, त्वं तु व्यर्थं स्वदेहे पीडां कृतवान्।'" तदा स पापात्मा देवमपृच्छत्—'यस्य यस्य शिरसि मम हस्तः स्थाप्यते, स स एव म्रियेत' इति भयङ्करं वरं। तच्छ्रुत्वा, भगवान् रुद्रः अप्रसन्नः अपि, हास्यं चकार, तं वरं 'ओम्' इति दत्वा, विषं सर्पाय दत्तमिव, तुष्टिम् अकार्षीत्। ततः, तस्य वरस्य परीक्षाय, दैत्यः स्वहस्तं शंभोः शिरसि स्थापयितुम् अयत्नयत्; शिवः स्वकृतभीतः पलायितः। तेन अनुयतः, कम्पमानः, शिवः दिवं पृथिवीं दिशः जलानि च पर्यगच्छत्। देवेशाः उपायं न जानन्तः, तत्र मौनिनः आसन्; तदा स वैकुण्ठं, तमसः परं तेजः, जगाम। तत्र नारायणः स्वयम् अस्ति, संन्यासिनां परमं धाम, शान्तानां दण्डन्यासिनां, यत्र गताः पुनः न निवर्तन्ति। तं तथा पीडितं विलोक्य, भगवान् पापनाशनः, योगमायया ब्रह्मचारिणं रूपं धारयन्, दूरात् समीपमागच्छत्। मेखलाजिनदण्डधारी, तेजसा ज्वलन्, कुशग्रहणः, स विनयेन प्रणिपत्य, सन्दृढं नमस्कृत्य, उवाच—'हे शकुनिसुत, त्वं क्लान्तः इव दृश्यसे, किं दूरात् आगतः? क्षणं विश्रान्तिं कुरु, अयं हि आत्मा सर्वकामदः। यदि तव कार्यं नातिगूढं, महाबल, तर्हि कथय; साधारणतया, पुरुषाः स्वकार्यसिद्ध्यर्थं परानुपेयुः।' श्रीशुक उवाच—"एवं भगवता पृष्टः, अमृतवर्षिणा गिरा, क्लेशमपनीय, स सर्वं यथावत् न्यवेदयत्।" भगवान् पुनरुवाच—"यदि एवं, तर्हि येन दक्षशापात् पिशाचपतित्वं प्राप्तं, तस्य वचांसि न विश्वसनीयानि। यदि त्वं तत्र श्रद्धां कुरुषे, दानवश्रेष्ठ, तर्हि शीघ्रं स्वशिरसि हस्तं स्थापय, प्रमाणं भवतु। यदि शंभोः वचनं मिथ्या, तर्हि तं त्यज; मिथ्यावादिनं पुनः न अनुयातव्यम्।" एवं भगवतो विदग्धयुक्त्या, तस्य बुद्धिः मोहिता, स मूढः स्वशिरसि हस्तं स्थापयामास। ततः, तस्य शिरः विदारितम्, स पतितः, वत्स इव निपातितः; क्षणेन, दिवि 'जय', 'नमः', 'साधु' इति शब्दाः अभवन्। पुष्पवृष्टिः अपि अभवत्, दुष्टः वृकासुरः निहतः; देवाः, ऋषयः, पितरः, गन्धर्वाः च हर्षमापुः, शिवः च बन्धनात् विमुक्तः। भगवान् परमात्मा गिरिशं मुक्तं संबोधितवान्—'महादेव, देव, स पापी स्वकर्मणा नष्टः। हे प्रभो, को हि महात्मनाम्, पापं कृत्वा, जीवेत्? किं पुनः, यदि लोकगुरौ अपराधः कृतः?' "यः कश्चिद् एतद् गिरिशस्य मोक्षं श्रीहरिणा साक्षात् कृतं, अद्भुतशक्तिना, शृणोति वा पठति वा, स संसारबन्धनात् विमुच्यते, शत्रवोऽपि तस्य विमुच्यन्ते।" अथ नवत्युत्तरशीतितमः अध्यायः। श्रीशुक उवाच—"सरस्वत्याः तटे, राजन्, ऋषयः यज्ञं कुर्वन्तः आसन्; तत्र विवादः समुत्पन्नः—'त्रयाणां देवतानां कः श्रेष्ठः?' इति। तद्विजिज्ञासया, हे राजन्, ते भृगुं ब्रह्मपुत्रं तत्त्वनिर्णयाय प्रेषयामासुः; स ब्रह्मणः सभां जगाम।" "स तु तस्य स्वभावं परीक्ष्य, न प्रणामं न स्तुतिं च अकरोत्; तदा ब्रह्मा स्वतेजसा दीप्तः, कोपं जग्राह। किन्तु, स्वात्मन्यवस्थितः प्रभुः, उद्गतं कोपं निगृह्य, स्वोदकं वह्निमिव, तं शमयामास। ततः, कैलासशिखरं गतः, यत्र महेश्वरः, स भ्रातृमागमनं ज्ञात्वा, हर्षेण उत्थाय, तं परिष्वज्य, अभिवन्द्य च।