पूर्वे महात्मानः, आकाशमार्गे विचरन्तः, सर्ववेदपुराणोपनिषदां सारं सम्यक् अवगृह्य, तद्विद्यां सम्यक् संप्रददुः। हे ब्रह्मणः पौत्र, त्वं च, श्रद्धया आत्मविद्यां धारयन्, मनुष्येषु कामान् दग्ध्वा, इच्छया पृथिव्यां वस। तथा श्रुत्वा, श्रद्धया दमेन च संयतः, स मुनिः वीरव्रतः सम्यक् पूर्णः पण्डितः च, मुनिना उपदिष्टमुपादाय, वाक्यमुवाच। श्रीनारदः उवाच—नमः सदा-निर्मलकीर्तये तस्मै भगवते कृष्णाय, येन सर्वसृष्टिसंहारशक्तयः धार्यन्ते। ततः अहं, तं प्राचीनमुनिं तस्य च शिष्यान् सन्मान्य, पितरं द्वैपायनं समाश्रममगच्छम्। तत्र भगवता सत्कृत्य, उपवेशनं स्वीकृत्य, नारायणमुखात् श्रुतं तद्वै पितरं निवेदयामास। एवं, हे राजन्, यत् त्वया पृष्टं, ब्रह्मणि निरुपाख्ये निर्गुणे च मनः कथं निवेशयेत्, तद् सर्वं सम्यगुक्तम्। योऽयं जगतः आदिमध्यान्तदर्शी, अव्यक्तजीवराज्ञां स्वामी, सृष्ट्वा जगत् तदन्तरं प्रविश्य, मुनिभिः पालयति, यं प्राप्य देही स्वप्नस्थितपक्षिवत् स्वं नीडं त्यजति, स हरीः, यस्य केवलं सत्त्वमस्ति, योऽनादिरपि निर्भयः, तस्मिन् निरन्तरं ध्यानं कुर्यात्। एवं दशमस्कन्धस्य द्वितीयभागे वेदस्तुत्यध्या नाम सप्ताशीतितमः अध्यायः समाप्तः। ततः राजा उवाच—देवानां दानवानां मनुष्याणां च, येऽशुभं शुभवद् उपासते, ते धनिनः भूपालाः, न तु लक्ष्मीपतिहरेः भक्ताः। अत्र नः सन्देहः महती अस्ति—कथं विरुद्धस्वभावयोः द्वयोः ईश्वरयोः उपासकाः विरुद्धफलानि प्राप्नुवन्ति? श्रीशुक उवाच—शिवः शक्तिसंयुक्तः सदा, सत्त्व-रजस्-तमोगुणैः आवृतः, स एव त्रिविधः। तस्मात् षोडशविधा विकाराः उत्पन्नाः, सर्वरूपधारी सन्, सर्वभावापत्तिं प्राप्नोति। हरिः तु साक्षात् गुणातीतः, परमपुरुषः, प्रकृतेः परः, सर्वद्रष्टा, साक्षी च—तं पूजयन्, गुणेभ्यः विमुच्यते। यदा अश्वमेधयज्ञाः उपरमन्त, तदा तव पितामहः, भगवतधर्मश्रवणात्, अच्युतं पप्रच्छ। भगवतः सेवया तुष्टः स भगवान्, यदुकुलोद्भवः, पुरुषार्थसर्वोत्कर्षाय तस्मै वचनमुवाच। भगवानुवाच—यदा अहं कस्यचित् विशेषानुग्रहं कर्तुमिच्छामि, तदा तस्य धनं शनैः हरामि; ततो बन्धवः त्यजन्ति, स दुःखितः दुःखान्तरम् अनुभवति। यदा सः प्रयत्नेषु विफलः, धनलाभे निराशः, मम भक्तजनैः सख्यं कुर्यात्, तदा अहं तस्मै अनुग्रहम् करोमि। तद्ब्रह्म परमं सूक्ष्मं, केवलचैतन्यम्, नित्यं, अनन्तं च—स्वरूपतया ज्ञात्वा, विद्वान् संसारात् विमुच्यते। तस्मात्, जनाः माम् दुराराध्यं मन्यमानाः, अन्यान् उपासते; तत्र शीघ्रं प्राप्तसंपदः, मदान्धाः, अहङ्कारिनः, पुनः वरकामिनः, मां अवज्ञाय वर्तन्ते। वरदवरदातॄणां मध्ये—ब्रह्मा, विष्णु, शिवादीनां—शिवः शीघ्रं वरं वा शापं ददाति, ब्रह्मा न, अच्युतः कदापि न शीघ्रं ददाति। अत्र प्राचीनमाख्यानं कथ्यते—गिरिशेन वृकासुराय वरदानेन सः क्लेशं प्राप। वृक नाम असुरः, शकुनिसुतः, मार्गे नारदं दृष्ट्वा, पापबुद्धिः, त्रयाणां देवतानां शीघ्रतुष्टिं पप्रच्छ। नारदेन उक्तः—गिरिशं शीघ्रं गच्छ, सः लघुतुष्टिप्रकोपनः, लघुगुणदोषे अपि। सः पूर्वं रावणबाणयोः स्तुत्या तुष्टः, अप्रतिमबलं दत्त्वा, तौ च महतीं आपदं प्राप्नुतः। एवं उपदिष्टः, वृकासुरः शीघ्रं हरं प्रति जगाम, स्वदेहं मांसं हुत्वा तस्य ज्वालायां समर्पयत्। सप्तमे दिवसे, देवस्य साक्षात्कारे विफलः, निराशः, तीर्थे केशान् स्नात्वा, तीक्ष्णशस्त्रेण स्वमस्तकं छित्त्वा, आत्मनः रुधिरं हुत्वा। तदा महाकृपया धूर्जटिः, यथा अग्निः ज्वालायाः उत्पतति, बाहुभ्यां तं निरुद्ध्य, स्पर्शात् निवार्य, तस्य रूपं शोभनतरं पुनः दत्तवान्। सः उवाच—अलम् अङ्गल! यं वाञ्छसि तं वरं वृणीष्व; अहं यः शरणागतः जलमपि ददाति तेन तुष्टः, त्वं तु अत्यधिकं व्यर्थं तपः कृतवान्। तदा पापात्मा सः, भीतानां भीषणं वरं याचितवान्—यस्य यस्य शिरसि अहं हस्तं स्थापयामि, सः म्रियताम्। तद् श्रुत्वा, रुद्रः अप्रसन्नः अपि, हास्यं कृत्वा, 'ॐ' इति वरं दत्तवान्, यथा सर्पाय अमृतं दत्तम्। ततः सः दैत्यः, वरं परीक्षितुम् इच्छन्, स्वहस्तं शम्भोः शिरसि स्थापयितुम् उद्युक्तः, शिवः स्वकृतभीतया अपसृत्य गतवान्। सः असुरेण अनुगतः, भीतो कम्पमानः, स्वर्गमर्त्यपृथिव्याः सीमान्तं पर्यटन्, दिशः, जलानि च प्रविश्य विवेश। देवेश्वराः उपायं न जानन्तः, मौनं आसन्; तदा सः वैकुण्ठं, तमसः परं तेजोमयं लोकं, जगाम। तत्र नारायणः स्वयम् वर्तते, यः परमहंसानां परमगति, शान्तानां दण्डत्यागिनां, यतः गत्वा कश्चित् न निवर्तते। तं शिवं क्लिष्टं दृष्ट्वा, भगवान्, पापनाशनः, योगमायया ब्रह्मचारिणं रूपं कृत्वा, दूरात् उपसृत्य, समीपमगच्छत्। मेखलाजिनदण्डधारी, तेजसा ज्वलन्, कुशहस्तः, विनयं दर्शयन्, तं प्रणम्य उवाच। भगवानुवाच—हे शकुनिसुत, त्वं खिन्नः दृश्यसे—कुतः आगतः? क्षणं विश्रान्तिः क्रियताम्, आत्मा हि सर्वकामदः। यदि तव कार्यं न रहस्यम्, तर्हि वद; सर्वे जनाः स्वार्थसिद्धये परान् उपयुञ्जते। श्रीशुक उवाच—एवं भगवता अमृतवर्षिणा पृष्टः, सः श्रान्तिहीनः, पूर्ववृत्तान्तं सम्यक् व्याहरत्।