ये भगवन्तं सर्वभूतनिवासिनं ये सखायः समन्ततः सञ्चरन्ति, ते मृत्योरपि शीर्ष्णि निर्भयमधिवर्तन्ते। स एव सर्वदेवान् गोपालक इव गोवृन्दं संहृणोति, ये च त्वया सह सौहार्दं कृतवन्तः ते एव शुद्धिं प्राप्नुवन्ति, न तु ये त्वत्तः प्रतिकूलं गतवन्तः। त्वं निष्क्रियः स्वतन्त्रः सर्वशक्तिधरः, देवाः सदा जाग्रतः त्वां सम्यगुपासते, यथा राज्ञः बाहवः समं सेवां कुर्वन्ति। ये लोककर्तारः त्वया नियुक्ताः ते तव सन्निधौ भीताः प्रवर्तन्ते। चराचराणि भूतानि कारणानामजस्य च संयोगेन सम्भवन्ति; तवैव दृष्ट्या, हे मुक्त, प्रवर्तन्ति। तस्मिन्मुक्ते पुनः अन्यः कश्चिदस्ति न, न वा द्वितीयः परमस्य; यथा आकाशं सर्वाणि वस्तूनि धारयन् अपि निरुपमं शून्यमिव तिष्ठति। यदि देहिनः वास्तवतोऽनन्ताः सर्वगताश्च स्युः, तर्हि तेषां नियमनं न स्यात्; किन्तु तथैव नास्ति। यदि जातं अजेनैव कृतं स्यात्, तर्हि तदन्यथानिर्गमनेऽपि नियन्ता स्यात्, यथा सर्वेषां समता स्वीकृताऽपि; किन्तु तद्विपरीतदृष्टिः मिथ्याज्ञानस्य सूचकः। नहि प्रकृतेः पुरुषस्य च यथार्थमादिर्नास्ति, उभौ अजौ हि; तयोः संयोगात् यदुत्पद्यते तदस्थिरं, जलबुद्बुदवत्। हे परम, तव सर्वे एते नामरूपगुणभेदाः समाहिताः, यथा नद्यः स्वरसैः सहिताः समुद्रे लीयन्ते। मानुषेषु ये तव मायया सुष्ठु मोहिता इति ज्ञात्वा त्वयि सर्वकारणे मनः स्थापयन्ति, तेषां भक्तिरेव वृद्धिं गच्छति। त्वां यः पृष्ठतः परित्यज्य शरणं गच्छति, तव केवलं भ्रुकुट्या तस्य भीतिर्जायते, तर्हि ये त्वां पश्यन्ति तेषां संसारभयं कथं स्यात्? ये चात्र संसारसागरे चञ्चलमनः निग्रहीतुं इन्द्रियप्राणबलात् प्रयन्ति, गुरोः पादौ तु न सेवन्ते, ते अनन्तक्लेशैः पीड्यन्ते, यथा नाविकं विना वणिजः समुद्रे नष्टाः स्युः। यदा त्वं सन्निहितः, तदा जनानां बन्धुसुतात्मदारेषु वित्तगृहरथादिषु किं प्रयोजनम्? ये त्वामज्ञाय स्वसुखाय संसर्गे प्रवर्तन्ते, तेषां स्वभागे परिहृते सुखं कः प्राप्नोति? पृथिव्यां ये मुनयः तीर्थाश्रमगमनैः शुद्धाः, येषां हृदयं तव पादोदकधौतं, ये त्वां कदाचिदपि चित्ते निधाय, ते पुनः कदापि तद्वासान्न यान्ति ये पुरुषाणां सारहराः भवन्ति। यदि कश्चित् वदेत्—"इदं सत्तः जायते"—तर्हि तद्विचारः विरुद्धः, कदाचित् मिथ्यापि, न हि सत्तासत्तयोः सम्यग्योगः। व्यवहाराय भेदाः कल्प्यन्ते, ते तु परम्परया आगतान्धाः; वाङ्मयं च विविधरूपं मूढानाम् अधिकं भ्रमं जनयति। यदपूर्वं नासीत्, यदनन्तरं नास्ति, यदन्तरालेऽपि सीमितं, तद्वस्तु त्वयि केवलं एकरसमायामायामिव दृश्यते। तस्मात् तद्वित्तधनजातिभेदवत्, बुधाः मनःक्रीडां मिथ्यैव मन्यन्ते, तस्याममृतमपि मायामयं ज्ञेयम्। यदा जीवः अजसंसर्गेण गुणान् लभते, अजेन संस्पृष्टः तद्रूप्यं प्राप्नोति, तदा मृत्युमुक्तः स्वभागादपि विमुच्यते। त्वमपि तद्रूपं परित्यजसि, यथा सर्पः त्वचं, तव च परममाहात्म्यं अष्टधा परं चापरिमेयम्। यदि योगिनः हृदयग्रन्थिं कामं न छिनन्ति, तर्हि त्वं, हे दुर्लभ, तेषां हृदि गूढः तिष्ठसि, कण्ठस्थमणिरिव विस्मृतः। ये आत्मनि तृप्तिं न प्राप्नुवन्ति, तेषां दुःखमेव उभयत्र, यतः तव अमृतस्थाने न स्थिताः। यो हि त्वां न जानाति, शुभाशुभस्य कारणं, स गुणदोषान् न विवेक्तुं शक्नोति, न च देहिनां भाषां। तथापि, हे गुणात्मन्, त्वं युगे युगे कीर्त्यसे, ये त्वां शृण्वन्ति, तैः मानवैः मुक्तिपथं प्राप्यते। स्वर्गपतयः अपि, हे अनन्त, तव पारं न प्राप्नुवन्; ये च सावरणा ब्रह्माण्डसमूहाः तयोः मध्ये सन्ति। यथा रजांसि वायुनाऽन्तरिक्षे संचरन्ति, तथैव वेदाः कालसहिताः अपि नश्यन्ति; त्वयि तु ते फलं प्राप्नुवन्ति, असत्यम् परित्यज्य त्वयि एव लीयन्ते। भगवान् उवाच—एवं ब्रह्मणः श्रुत्वा उपदेशं, तस्य पुत्राः सिद्धाः सानन्दनं आत्मविद्यायाः पथं जानन्तः पूजयामासुः। एवं वेदपुराणोपनिषदां सारः पूर्वैः महात्मभिः आकाशमार्गे सञ्चरद्भिः संक्षिप्तः। त्वं च, हे ब्रह्मवंशधर, एष आत्मोपदेशः श्रद्धया धारयित्वा, यथेष्टं पृथिव्याम् वस, पुरुषेभ्यः कामान् दग्ध्वा। श्रीशुक उवाच—एवं स मुनिः श्रद्धया दमेन च आत्मविद्यां श्रुत्वा पूर्णः विज्ञाय वीरव्रतः वाक्यमुवाच। श्रीनारद उवाच—नमः तस्मै भगवते कृष्णाय निष्कल्मषकीर्तये, यः सर्वसृज्यापहारशक्तिधरः। एवं तं पुराणमुनिं तस्य शिष्यान् च प्रणम्य, अहं तदा पितुः द्वैपायनस्य आश्रमं जगाम। भगवता सत्कृत्य आसनं दत्तं प्राप्य, तस्मै यत् नारायणमुखात् श्रुतम्, तदाख्यात्। एवं, हे राजन्, यत् त्वया पृष्टम्, यथा मनः ब्रह्मणि निरुपलक्ष्ये निर्गुणे च स्थापितुं शक्यते, तत् वर्णितम्। यः अस्य जगतः आदिमध्यान्तदर्शी, अव्यक्तस्य, जीवस्य, ईश्वरस्य च प्रभुः; यः इदं विश्वं सृज्य प्रविश्य मुनिभिः पालयति; यं प्राप्य देही स्वपन्न पक्षिरिव स्वनिद्रात्यजति; तं हरीनिर्विशेषं, अनादिमन्यं, अभयम्, नित्यमेव ध्यानं कुर्यात्। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमं हंससंहितायां दशमस्कन्धे द्वितीयांशे वेदस्तुत्युपन्यासो नाम सप्ताशीतितमः अध्यायः। राजोवाच—देवदानवमानुषेषु ये शुभमशुभोपासकाः, तेषु श्रीलक्ष्मीपतेः भक्ताः न, अपि तु धनाढ्यराजानः। अत्र नः सन्देहः महाञ्जातः—कथं द्विविधस्वभावयोः ईश्वरयोः उपासकाः विपरीतं फलं प्राप्नुवन्ति? श्रीशुक उवाच—शिवः शक्तिसंयुक्तः सदा त्रिधा गुणात्मिका, सत्त्वं रजस्तमः—तथा अहम् अपि त्रिविधः। तस्मात् षोडशविकृतिर्भूतः, सर्वरूपधारी, सर्वावस्थां प्राप्नोति। हरिः तु साक्षात् गुणातीतः, परमपुरुषः, प्रकृतेः परः, साक्षी, उपद्रष्टा—तं पूजयित्वा गुणातीतः भवति। यदा अश्वमेधाः नासन्, तदा तव पितामहः धर्मान् श्रुत्वा भगवतस्तदच्युतं पप्रच्छ। भगवान् तु तद्भक्त्या तुष्टः, पुरुषाणां श्रेयसे, यदुवंशसम्भवः, तस्योवाच। भगवानुवाच—यदा अहं कस्यचित् विशेषानुग्रहं करोमि, तदा तस्य धनं शनैः हरामि; तदा बन्धवः तं परित्यजन्ति, स दुःखितः पुनः दुःखमुपैति। यदा तस्य प्रयत्नाः विफलाः, वित्तलाभे च विरक्तः, तदा स मम भक्तजनैः सख्यं कृत्वा, अहं तस्मै अनुग्राह्यं करोमि। तत् परं सूक्ष्मं ब्रह्म, केवलचैतन्यम्, नित्यं अनन्तम्—तदात्मानं ज्ञात्वा विद्वान् संसारात् विमुच्यते। तस्मात् जनाः मां दुराराध्यं मत्वा अन्यान् उपासते; ततोऽल्पकाले फलानि प्राप्य मद्विमुखाः मदनिन्दकाः भवन्ति। श्रीशुक उवाच—वरदोषदातॄणां ब्रह्मविष्णुशिवादीनां मध्ये, हे प्रिय, शिवः शीघ्रदाताऽस्ति, ब्रह्मा न, अच्युतः कदापि न त्वरया ददाति। अत्र पुराकल्पे वार्तां कथयन्ति—वृकासुराय वरं दत्त्वा गिरिशः क्लेशमुपागमत्। असीदसुरः वृक नाम, शकुनिपुत्रः; स मार्गे नारदं दृष्ट्वा, दुष्टबुद्धिः सन् पप्रच्छ—कः त्रीणां देवतानां शीघ्रसन्तुष्टः? स शीघ्रं गिरिशं प्रति जगाम—सिद्ध्यसि, सः लघुतरगुणदोषे अपि तुष्टः कोपयति च।