पुरा, भगवन्, यदा त्वं श्वेतद्वीपं प्रति तत्र स्थितं प्रभुं द्रष्टुं गतवान्, तदा तत्रैव ब्रह्मतत्त्वस्य गम्भीरः संवादः समजनि, यत्र वेदाः विश्राम्यन्ति। तत्रैव प्रश्नः स एवोत्थितः, यं त्वं मां सम्प्रति पृच्छसि। तत्र समवेताः ऋषयः विद्या-तपः-आचरण-समाना आसन्, तेषां सम्पत्तयः, रिपवः, सखायः अपि तुल्याः। केचन तत्त्वं व्याचक्षिरे, अन्ये तु सावधानचित्ताः शृण्वन्ति स्म। तत्र श्रीसनन्दन उवाच—सः प्रभुः स्वसृष्टिं स्वशक्तिभिः सह समाहित्य शयानः आसीत्। तदा, यदा सृष्टेः अन्तः समुपस्थितः, वेदाः स्वलिङ्गैः तम् इव प्रमादिनं प्रभुः प्रबोधयामासुः। यथा काव्यकाराः प्रातरुत्थानसमये शयमानं नृपतिं कीर्तिभिः प्रबोधयन्ति, तथा तस्य पार्षदाः उत्तमैः स्तवैः तम् प्रबोधयन्। तदा वेदाः ऊचुः—"जय जय, अजोऽजित! गुणैः सम्पादितान् दोषान् परित्यज। त्वमेव स्वभावतः सर्वशक्तिसम्पूर्णः। अव्यक्तव्यक्तयोः सर्वशक्तिप्रबोधः त्वमेव; वयमपि त्वां कदाचिदनुगच्छामः, किन्तु त्वदीयमायया यदा स्वेच्छया चलसि, तदा त्वां न प्राप्नुमः।" "इदं विशालं विश्वं यत् दृश्यते, तत्त्ववित् तदनित्यं मन्यते, यथा मृत्पिण्डविकाराः मृत्सु एव सन्ति, न तेषु विकारेषु। अतः मुनयः मनः-वाक्-कर्माणि त्वयि एव समर्पयन्ति। तर्हि मनुष्यपदचिह्नानि अपि असत्यत्वं प्राप्नुवन्ति।" "एवं त्रिलोकनाथ, ये मुनयः तव चरितामृतसिन्धौ निमग्नाः, सर्वदोषनाशिनि, ते तपांसि परित्यजन्ति। तर्हि ये कालकामनारहिताः तव धाम्नि वसन्ति, अविच्छिन्नानन्दमुपभुञ्जानाः, तेषां का स्थिति?" "यथा प्राणाः शरीरं धारयन्तः अपि तव इच्छानुगाः, तथा महाभूतानि अग्न्यादीनि तव प्रसादेनाण्डं सृजन्ति। अन्नाद्यन्तः भूतक्रमः तवैव स्वरूपम्, त्वं तु सत्-असत्-उभयातीतः, यत् अवशिष्टं तवामृतस्वरूपम्।" "ये अल्पदृष्टयः, मुनिमध्ये अधममार्गानुगाः, हृदयम् एव पन्थानं मन्यन्ते, सूक्ष्मं व्योम मार्गं च। तत्र, अनन्त, तव परं धाम शीर्ष्णः उपरि उदितम्, यत्र प्राप्ताः पुनः मृत्युमुखे न पतन्ति।" "विविधासु अद्भुतयोनिषु कारणरूपेण प्रविश्य, यथाकर्म, अग्निवत् विविधरूपेण प्रकाशसे। किन्तु ये अहंभावरहिताः, तव परं धाम समं पश्यन्ति; ते शुद्धचित्ताः त्वां एकरसं समाश्रित्य विविधता परित्यजन्ति।" "एषु स्वकृतसु शरीरगृहेषु, अन्तरबहिषु, त्वं पुरुष इति कथ्यसे, सर्वशक्तिधरः, सर्वत्र व्याप्य स्थितः। अतः पुरुषमार्गं वेदान्तं च निरीक्ष्य, ज्ञानी तव पादौ पूजयन्ति, त्वयि एव विश्वासं कुर्वन्ति।" "ये आत्मतत्त्वं ज्ञातुम् इच्छन्ति, दुःखदं च, तवामृतकर्मसिन्धौ क्लेशमपि न पश्यन्ति, हे प्रभो! गृहं परित्यज्य हंसवत् भक्तजनसङ्गं लब्ध्वा तव पादपद्मे न किंचित् वाञ्छन्ति।" "त्वत्पथानुगाः एषः शरीरिणां समूहः स्वजनमित्रप्रियैः सह इव गच्छति, किन्तु त्वयि, स्वहिते, समर्पितचित्ताः पूर्णतां लभन्ते। हा, ये मिथ्योपासने रतमना आत्मनः हानिं कृत्वा दुःखमाप्नुवन्ति, गुरुभारशरीरिणः, सङ्गदोषात्।" "ये मुनयः प्राण-मनः-इन्द्रियसंयमेन दृढयोगं कुर्वन्ति, त्वां हृदि पूजयन्ति, तेषां शत्रवः अपि स्मरणेन त्वां प्राप्नुवन्ति। स्त्रियः अपि, येषां चित्तं फणिपतिसङ्गे रतं, वयं च, तव पादाम्बुजामृतं पीत्वा समाना एव।" "कः, अत्र, तव आदि-अन्त-गतिं वा वेत्ति, यस्य ब्रह्मा अपि उत्पन्नः, देवाश्चान्ये अनुगच्छन्ति? अतः सः न सत्, न असत्, न उभयं, न कालपरिच्छिन्नः; यदा एवं शयीत, तदा शास्त्राणि अपि न गच्छन्ति।" "ये आत्मा जायते, म्रियते, देहात् भिन्नः इति वदन्ति, ते अविद्यया एव। गुणत्रयात्मकः पुरुषः इति अपि अविद्यया; त्वयि च, त्वत्तः परे च, तादृशा भेदाः न विद्यन्ते।" "यथा सुवर्णं रूपभेदे अपि तत्त्ववित् न परित्यजति, तथा आत्मवित् सर्वमात्मैव मन्यते, विकारान् न त्यजति, सर्वं त्वया व्याप्यते।" "ये तव सहचराः, सर्वभूताश्रयाः, ते मृत्योरपि शिरसि निर्भयम् चरन्ति। त्वं देवांश्च गोपालक इव समाहारयसि; ये त्वया सख्यं कृतवन्तः ते एव शुद्ध्यन्ति, प्रतिकूलाः न।" "त्वं निष्क्रियः, स्वतन्त्रः, सर्वशक्तिधरः। देवाः जाग्रतः त्वां समाराधयन्ति, यथा भुजाः जगदीश्वरं। लोकसृष्टयः त्वया नियुक्ताः, तव समीपे भीताः सन्ति।" "चराचराणि कारण-अजयोः संयोगेन जातानि तव पश्यन्ति, हे मुक्त! तव दृष्ट्या प्रवर्तन्ते। तत्र मुक्ते नान्यदस्ति, न द्वितीयः; यथा आकाशं सर्वं धारयन् अपि उपमितः शून्यः।" "यदि देहिनः अनन्ताः सर्वगताः च स्युः, तर्हि तेषां नियमनं न स्यात्—तथा नास्ति। यदि जातं अजातात्, तर्हि त्यक्ते अपि नियन्ता स्यात्, सर्वेषां समत्वे अपि; एषा दृष्टिः अप्रमाणिका।" "प्रकृतिपुरुषयोः न सत्यम् उत्पत्तिः, उभयोः अजन्यत्वात्; तयोः संयोगात् उत्पन्नं जलबुद्बुदवत् अनित्यम्। तव, परम, सर्वे नामरूपगुणाः क्षीयन्ते, यथा नद्यः स्वरसैः सह सागरे लीयन्ते।" "ये मनुष्याः तव मायया मोहिताः, त्वयि एव चित्तं स्थापयन्ति, ते भक्त्या समृद्धिं विन्दन्ति। ये त्वां नाश्रित्य त्राणं यान्ति, तव केशविलासः अपि तेषां भयम् सृजति, किं पुनरन्येषाम्?" "ये इह मनः संयम्य, इन्द्रियप्राणबलात्, गुरुपादपद्मं नाश्रित्य, ते दुःखैः पीड्यन्ते, यथा नौकायाम् अधिपतिं विना वाणिजाः सागरे नश्यन्ति।" "त्वयि सति, किं बन्धुभिः, आत्मना, पत्या, वित्तेन, गृहेन, रथेन वा? ये अज्ञानात् कामवशात् सञ्चरन्ति, ते स्वभागं न लभन्ते, सुखं न प्राप्नुवन्ति।" "ये मुनयः तीर्थगमनैः शुद्धचित्ताः, येषां हृदयं तव पादाम्बुजवारिणा क्षालितं, ये त्वां एकदा अपि चिन्तयन्ति, ते पुनः तेषां स्वलाभहराणां धाम न यान्ति।" "यदि सतः एव इदं जायते इति, तर्हि तद्विचारः दूषितः; व्यवहाराय भेदाः कल्प्यन्ते, किन्तु ते परम्परया आगतान्, वाक् च विविधरूपा, मूढानां भ्रमाय।" "यद् पूर्वं नासीत्, पश्चात् न भविष्यति, मध्ये च सीमितम्, तत् त्वयि एकरसमिव मायया दृश्यते। अतः, धनवर्णादिभेदवत्, मनःक्रीडामात्रं तद्, तस्य अमृतत्वं मिथ्यैव।" "यदा आत्मा अजातेन संसर्गात् गुणान् लभते, तदा तद्रूपत्वम् आप्नोति, मृत्युम् अतिक्रम्य मुक्तः स्यात्। त्वं अपि तद्रूपं त्यक्त्वा, सर्प इव त्वचं, स्वे महिम्नि, अष्टगुणातिरिक्तः, अनन्तः।" "यदि मुनयः हृदयग्रन्थिं कामं न छिनन्ति, तर्हि त्वं, अलभ्यः, हृदि गुह्यः इव भूषणे निलीयसे। ये आत्मन्यसन्तुष्टाः न सन्ति, तेषां दुःखम् उभयत्र, हे प्रभो, मृत्युत्तमपदं न प्राप्तवन्तः।" "यो त्वां सर्वमङ्गलामङ्गलहेतुं न वेत्ति, स गुणदोषान्, वाचः देहिनां च, न विवेक्तुं शक्नोति। तथापि, हे गुणात्मन्, त्वं युगे युगे गीतः, त्वत्कथाश्रवणेन जनाः मोक्षमार्गे प्रवर्तन्ते।" "स्वर्गपतयः अपि तव अन्तं न प्राप्नुवन्ति, अनन्त; सावर्याणि ब्रह्माण्डगणाः अपि मध्ये न शक्नुवन्ति। यथा रजः खं वायुनाऽनु विचरति, तथा वेदाः कालेन सह नश्यन्ति; त्वयि तु फलं लभन्ते, असत्यम् उत्सृज्य त्वयि एव लीयन्ते।" एवं भगवाञ्छ्रीभगवान् उवाच—"एवं ब्रह्मणा उपदिष्टं श्रुत्वा, तस्य पुत्राः सिद्धगणाः, आत्ममार्गविदं सनन्दनं पूजयामासुः।" "एषा, वेदपुराणोपनिषदां सारभूता, पूर्वैः महात्मभिः आकाशमार्गेण संहिताऽभवत्।" "त्वं च, ब्रह्मपुत्र, एषां आत्मविद्योपदेशानां धारकः, श्रद्धया भूमौ यथेष्टं वस, मनुष्येषु कामान् दग्ध्वा।" श्रीशुक उवाच—एवं मुनिना श्रद्धया संयमेन चोपदिष्टं श्रुत्वा, विरव्रतः मुनिः पूर्णः पण्डितः वाक्यम् उवाच। श्रीनारद उवाच—"नमः तस्मै भगवते कृष्णाय निष्कल्मषकीर्तये, यः सर्वसृष्टिसंहारशक्तिधरः।" एवं तमृषिं तस्य शिष्यांश्च प्रणम्य, अहं ततो द्वैपायनस्य पित्राश्रमं गतवान्। तत्र भगवता सत्कृतः, आसनं स्वीकृत्य, यत् नारायणमुखात् श्रुतं, तत् तस्मै निवेदितवान्। एवं, राजन्, यत् त्वया पृष्टं, ब्रह्मणि निर्गुणे चित्तस्थापनमार्गः, सः सम्पूर्णः संक्षेपेण वर्णितः।