कलापग्रामनिवासिभिः मुनिभिः परिवृतः नारदः तत्र स सप्रणामं प्रणिपत्य तम् अपृच्छत्, कुरुश्रेष्ठ। तस्मै भगवान् मुनिसंघस्य सन्निधौ तां ब्रह्मविद्यां प्राह, या जनलोकवासिभिः प्राचीनैः धार्यते। श्रीभगवान् उवाच—कदाचित् जनलोके स्वायम्भुवकुलोत्पन्नैः ब्रह्मयज्ञः कृतः, तत्रैव मनसः सुतैः ब्रह्मचारिभिः मुनिभिः सह। यदा त्वं श्वेतद्वीपं तस्य ईश्वरस्य दर्शनार्थं गतः, तदा तत्रैव ब्रह्मविद्या विस्तरेण चर्चिता, यत्र वेदाः विश्राम्यन्ति; स एव प्रश्नः तत्रोत्तिष्ठत्, यं त्वं मम पृच्छसि। ते मुनयः विद्यासमधर्मतपःसमाना, सामान्या धनार्जने, शत्रुमित्रेषु च; केचन तां विद्यां व्याचष्ट, अन्ये च शुश्रूषया तिष्ठन्ति। श्रीसनन्दन उवाच—स्वसृष्टिं संहृत्य सः शक्तिभिः सह शयाने स्थितः; तदा समाप्तौ वेदाः तं स्वलक्षणैः प्रबोधयन्ति, इव जागरयन्ति। यथा सूक्तिगायका प्रभाते सुप्तं राजानं वीर्यस्तुतिभिः जागरयन्ति, तथा तस्य परिचारकाः पुण्यश्लोकैः तं बोधयामासुः। वेदाः ऊचुः—जय जय अज, अजय, गुणैः उपार्जितदोषान् परित्यज; स्वस्वरूपेण सर्वशक्तिसम्पन्नः त्वमेव। अव्यक्तव्यक्तयोः शक्तिप्रबोधः त्वमेव, वेदाः त्वां कदाचिद् अनुसरन्ति, परन्तु तव स्वमायया गतिम् न प्राप्नुवन्ति। एतद् विशालं विश्वं, यत् दृश्यते, पण्डितैः अन्ततः असारं विज्ञायते, यथा मृत्पिण्डे विकारोत्पत्तिनाशौ दृश्येते, न तु विकारेषु। अतः मुनयः चित्तवाक्कायाः त्वयि एव नियच्छन्ति; कथं तर्हि मनुष्यपदचिह्नानि असत्याद् अन्यथा स्युः? एवं त्रैलोक्यनाथ, तव कथा-अमृतसिन्धौ निमग्नाः पावनाः मुनयः स्वतपांसि परित्यजन्ति। तर्हि ये कालकामादिदोषशुद्धाः तव धाम्नि तिष्ठन्ति, ते तव परमपदं निरन्तरानन्देन सेवन्ते। यथा प्राणाः देहं धारयन्तः तव इच्छानुसारं चलन्ति, तथा महाभूतानि अग्न्यादीनि तव प्रसादात् अण्डं सृजन्ति। अन्नाद्यन्तः भूतक्रमः तवैव रूपं, त्वं तु सत्-असतोः परः, यदवशिष्टं तत् तवामृतत्वं। ये मुनिमध्ये नीचमार्गं सेवन्ते, हृदयमार्गं सूक्ष्ममाकाशं ध्यायन्ति, तत्र, अनन्त, तव परमधाम शिरसि उदेति; यं प्राप्ताः न पुनः मृत्युमुखं यान्ति। विचित्रयोनिषु कारणेन प्रविश्य, यथाकर्म भिन्नरूपेण तेजस्वी दृश्यसे, यथा वह्निः। परन्तु ये निरहङ्कारिणः, तेषां तव परमधाम समं प्रकाशते; शुद्धचित्ताः त्वां एकरसं प्रपद्य, भेदं त्यजन्ति। एतेषु स्वकृतदेहेषु, अन्तर्बहिषु, त्वं पुरुषः सर्वशक्तिधरः सर्वत्र स्थितः इति कथ्यसे। अतः मनुष्यपथं वेदान्तं च परीक्ष्य, बुधाः त्वदीयपादौ भूमौ उपासते, त्वयि विश्वासं कृत्वा। ये आत्मतत्त्वं ज्ञातुम् इच्छन्ति, ते तवामृतकर्मसिन्धौ क्लिश्यन्तः अपि मोक्षं न याचन्ते, गृहान् परित्यज्य हंसवत् भक्तजनानाम् सङ्गं तव पदपद्मे वाञ्छन्ति। तव पथानुगाः देहिनः स्वजनमित्रप्रियैः सह यथा यान्ति, तथापि त्वयि, स्वहिते, मनः निवर्त्य पूर्णतां प्राप्नुवन्ति। परं तु ये मिथ्योपासना-रता आत्मनः हिंसकाः, ते दुःखेन भ्रमन्ति, स्थूलदेहभारं वहन्तः, सङ्गात्। ये प्राणमनःइन्द्रियनिग्रहयुक्ताः स्थिरयोगं कुर्वन्ति, हृदि त्वां यजन्ति, तेषां शत्रवः अपि स्मृत्या त्वां प्राप्नुवन्ति। ये च नागपतिसङ्गस्नेहयुक्ता नार्यः, वयं च, त्वत्पदामृतास्वादात् समाना एव। कः वा अत्र तव आदिमन्तं मार्गं वा जानाति, यस्य ऋषिः उत्पन्नः, येन देवाः अनुयान्ति? सः नास्ति, न चास्ति, न उभयं; न कालपरिच्छिन्नः। यदा सः शयाने, तदा ग्रन्थाः अपि न प्राप्नुवन्ति। ये आत्मा जायते, म्रियते, देहात् भिन्नः इति वदन्ति, ते मूढाः केवलं दृश्यते स्मरन्ति। गुणमयत्वं पुरुषस्य अविद्यायाः उत्पादः; त्वयि च, त्वत्परे च, भेदः नास्ति। यथा सुवर्णं नानारूपेणापि तत्त्वज्ञैः न परित्यज्यते, तथा आत्मवित् सर्वं आत्मरूपं पश्यन्ति, विकारान् न परित्यजन्ति, सर्वत्र त्वं व्याप्यसि। ये तव सखायः, सर्वभूतनिवासिनः, मृत्योरपि शीर्ष्णि निर्भयम् चरन्ति; त्वं देवांश्च गोपालक इव गोः सङ्गृह्णासि, ये त्वया सख्यं कृतवन्तः शुद्धाः भवन्ति, न तु विमुखाः। त्वं निष्क्रियः, स्वराज्यः, सर्वशक्तिधरः; देवाः जाग्रतः त्वां समर्पयन्ति, सेवन्ते च, यथा भुजाः सार्वभौमं; लोककर्तारः तवाज्ञया तव सन्निधौ सवितर्का यजन्ति। चलाचलजातयः कारणाज्जाताः, त्वददृष्ट्या प्रवर्तन्ते; तु तस्माद्विमुक्ते नान्यः, न द्वितीयः, यथा आकाशः सर्वं धारयन्, अप्रतिमः शून्यः। यदि देहिनः अनन्ताः, सर्वव्यापकाः, तर्हि तेषां नियमनं न स्यात्; तथापि तदस्ति। यदि जातं अजातात्, तर्हि त्यक्त्वा अपि नियन्ता स्यात्, सर्वेषां समत्वेऽपि; परं एतद्विपरीतम् अवबोधदोषः। प्रकृतिपुरुषयोः उत्पत्तिः नास्ति, उभौ अजौ; तयोः संयोगात् उत्पन्नं अस्थिरं, यथा जलफेनः। त्वयि, परम, नामरूपविकारा नश्यन्ति, यथा नद्यः स्वरसैः सह सागरे लीयन्ते। मनुष्येषु ये तव मायया मोहितं जगद् ज्ञात्वा, त्वयि मनः निधाय, भक्तिं वृद्धयन्ति; तेषां संसारभीः कथं स्यात्, यत्र त्वदीयं भ्रुकुटिमात्रं पराश्रयाणां पुनः पुनः भीं जनयति, तृणवत्। ये मनः इन्द्रियप्राणबलात् चञ्चलं निगृह्य, गुरुपादसेवान् विना, समुद्रे व्यापारीव नाविकं त्यक्त्वा, दुःखैः पीड्यन्ते। त्वयि सति, किम् बन्धुबालात्मदारधनगृहरथादिषु, लोकानां प्रेयः? ये तदज्ञानात् सङ्गात् सुखान्वेषणाय भ्रमन्ति, कः स्वस्य लभते, यदा स्वं भागं नष्टं पश्यति? ये मुनयः पुण्यतीर्थाश्रमगमनेन शुद्धाः, तव पदपद्मजलैः मनांसि क्षालितानि, एकदा अपि त्वयि, नित्ये सुखात्मनि, चित्तं निबध्नन्ति, ते पुनः न तेषां वासस्थानानि यान्ति, ये पुरुषार्थमपहरन्ति। यदि कश्चिद् 'इदं सतः जायते' इति वदति, तर्हि तद् दूषितं, कारणकार्ययोः विरोधात्; व्यवहाराय भेदः कल्प्यते, परं तदनुकरणमात्रं, वाक्चातुर्यं च मूढानां भ्रमाय। यद् पूर्वं नास्ति, पश्चात् नास्ति, मध्ये च अल्पं, तत् त्वयि एकरसमायामायैव दृश्यते; अतः तद् धनजातिविभागवत्, पण्डिताः मनोविलासं मिथ्यैव मन्यन्ते। यदा आत्मा अजेन सह सङ्गमात् गुणान् प्राप्य, तद्रूपं प्राप्नोति, तदा मृत्युमुक्तः स्वभागं त्यजति। त्वं अपि तद्रूपं त्यजसि, यथा सर्पः त्वचं, तव परममाहात्म्यं अष्टगुणं, अपरिमेयम्। यदि तपस्विनः हृदयात् कामकूटं न निष्कासयन्ति, तदा त्वं दुर्लभो हृदि, मणिरिव कण्ठे विस्मृतः। ये आत्मनि तृप्तिं न प्राप्नुवन्ति, तेषां दुःखं उभयतः, यतो मृत्युमुक्तं तव पदं न प्राप्नुवन्ति। यो न जानाति त्वां, सर्वशुभाशुभकारणं, स गुणदोषं न वेत्ति, न च देहिनां वाक्; त्वं हि सर्वदा गुणवान् गीतः, त्वदीयश्रवणेन जनाः मुक्तिपथे प्रवर्तन्ते। दिवौकसामपि अन्तं त्वां न प्राप्नुवन्ति, अनन्त, न च सावर्णमण्डलानि; यथा रजांसि वायुनि व्योम्नि सर्पन्ति, तथा वेदाः कालसहिताः नश्यन्ति, परं त्वयि फलन्ति, असत्यम् उपेक्ष्य त्वयि लीयन्ते। श्रीभगवान् उवाच—एवं ब्रह्मणः श्रुत्वा, तस्य पुत्राः सिद्धगणाः आत्मविद्यायुक्तं सनन्दनं पूजयामासुः। एवं वेदपुराणोपनिषत्सारः महात्मभिः व्योमगमितः पूर्वैः समुद्धृतः। त्वं च ब्रह्मपुत्र, एषा आत्मविद्या श्रद्धया धारयन्, इच्छया भूमौ वस, पुरुषकामान् दग्ध्वा। श्रीशुक उवाच—एवं स मुनिः श्रद्धया दमेन च तदुपदेशं श्रुत्वा, वीरव्रतः पूर्णः विद्वान् वाक्यम् उवाच। श्रीनारद उवाच—नमः तस्मै भगवते कृष्णाय निर्मलकीर्तये, यस्य सृष्टिसंहारशक्तयः सर्वभूतानाम् अधिष्ठिताः।