एषा हि ब्रह्मोपनिषद्, या प्राचीनैः पूर्वैः पितृभिः धार्यते; यः श्रद्धया एनां धारयति, स धर्म्यपि निर्ग्रन्थः स्यान्निःश्रेयसम् आप्नोति। इह ते नारायणसमेतां श्लोकां नारदस्य च नारायणमुनिना सह संवादं कथयामि। एकदा भगवत्प्रियः नारदः लोकान् अनुविचरन्, नारायणस्याश्रमं जगाम, तं सनातनं मुनिं द्रष्टुम्। स हि भारतभूमौ लोकानां श्रेयः-कल्याणाय धर्मज्ञानशमसम्पन्नं तपः कृतवान् युगादौ। तत्र, कलापग्रामवासिभिः मुनिभिः परिवृतं तम् नारायणम् नारदः प्रणम्य पप्रच्छ, कुरुश्रेष्ठ। तस्मै भगवान् मुनिसंघानां साक्षात् शृण्वतां ब्रह्मविद्यां प्राह, या जनलोकवासिभिः प्राचीनैः धार्यते। भगवान् उवाच—कदाचित् जनलोके स्वायम्भुवकुलोत्पन्नैः ब्रह्मयज्ञे कृतमासीत्, यत्र मनसः संतानाः ब्रह्मचारिणः मुनयः आसन्। यदा त्वं श्वेतद्वीपं गतः तस्य देवस्य दर्शनाय, तत्रैव ब्रह्मविद्या विस्तरेण चर्चिता, यत्र वेदाः विश्रान्ताः; सा एव त्वया मम पृष्टा प्रश्नः तत्रापि जाता। ते मुनयः विद्यायाः, तपसः, आचारस्य च तुल्याः आसन्; भोगद्वेषमित्रेषु च समाः। केचन ब्रह्मविद्यां व्याचक्षिरे, अन्ये तु सम्यक् शृण्वन् आसन्। श्रीसनन्दन उवाच—स्वसृष्टिम् आत्मनि संहृत्य, सः शक्तिभिः सह शयाने, वेदाः तं चिह्नैः प्रमोदितम् इव प्रबोधयामासुः। यथा सूक्तिवाचः प्रभातसमये सुप्तं नृपतिं स्तुतिभिः प्रबोधयन्ति, तथैव वेदपारिषदाः तम् उत्तमश्लोकम् स्तवैः प्रबोधयामासुः। वेदाः ऊचुः—जय जय अज, अपराजित, गुणदोषान् परित्यज! स्वभावतः सर्वशक्तिसम्पन्नः त्वमेव। अव्यक्तव्यक्तलोकानां शक्तीनां प्रबोधनं त्वमेव; क्वचित् वेदाः त्वां अनुयान्ति, परन्तु त्वं स्वमायया यदा चरसि, तदा तव पारं न गच्छन्ति। इदं विशालं विश्वं यत् सत्तया दृश्यते, तत्त्ववित् तु तदनित्यं वेत्ति, यथा मृद्भाण्डस्य विकारोत्पत्तिनाशौ मृद्रूपे एव दृश्येते, न तु विकारेषु। अतः मुनयः मनः-वाक्-कर्माणि त्वयि एव न्ययुः—तर्हि मनुष्यपदानि अपि मृषैव किमन्यत्? एवं त्रैलोक्यनाथ, तव कथामृतसिन्धौ निमग्नाः पावनाः मुनयः स्वं तपः परित्यजन्ति; किमुत तैः, ये कालकामनारहिताः तव धाम्नि रमन्ते, नित्यसुखानुभविनः सन्ति? यथा प्राणाः शरीरं धारयन्तः अपि तव इच्छानुवर्तिनः, तथा महाभूतानि, वह्न्यादीनि, तव प्रसादेन ब्रह्माण्डं सृष्टवन्तः। अन्नाद्युत्पत्तिक्रमः तवैव अभिव्यक्तिः; त्वं सत्-असत्-उभयातीतः, शेषं तवामृतस्वरूपम्। ये तु अल्पदृष्टयः, मुनिषु अपि हीनमार्गानुगाः, हृदयगतं सूक्ष्ममार्गं ध्यायन्ति। तत्र, अनन्त, तव परमं पदं शिरसि उदेति, यत्र प्राप्ताः पुनरपि मृत्युमुखं न याति। त्वं विविधेषु अद्भुतयोनिषु कारणरूपेण प्रविश्य, कर्मानुसारं विविधप्रकाशः इव दीपः, प्रकटसे। परन्तु ये सम्यग्दर्शनसम्पन्नाः, तव परमं धाम प्राप्नुवन्ति; ते निर्मलचित्ताः त्वां एकरसं पश्यन्ति, सर्वभेदं परित्यजन्ति। एतेषु स्वकृतदेहेषु, अन्तर्बहिश्च, त्वं पुरुषः, सर्वशक्तिधारकः, सर्वत्र व्याप्य स्थितः। अतः, पन्थानं च वेदान्तं च परीक्ष्य, बुधाः तव पादौ एव पूजयन्ति, त्वयि एव विश्वसन्ति। ये आत्मतत्त्वं दुरवगमं ज्ञातुम् इच्छन्ति, ते तवामृतकर्मसिन्धौ निमग्नाः अपि न मोक्षं याचन्ते, भगवन्। गृहं परित्यज्य, हंसवत् भक्तजनानां सङ्गं लब्ध्वा, तव पादपद्मे एव रताः, अन्यं न किञ्चिद् इच्छन्ति। तव मार्गानुगाः एते देहिनः स्वजनमित्रप्रियैः सह यथा यान्ति, तथापि त्वयि, आत्मन्येव, सन्तुष्टाः सन्ति। हन्त, ये मिथ्योपासकाः, आत्मनं हिंसन्तः, देहभारं वहन्तः, मोहात् दुःखानि अनुव्रजन्ति। ये मुनयः प्राणमनःइन्द्रियसंयमेन स्थिरयोगं कुर्वन्ति, तव हृदि उपासकाः, तेषां शत्रवः अपि तव स्मरणेन त्वां प्राप्नुवन्ति। ये च नागपत्नेः सङ्गे मनः लग्नम्, वयं च, तव पादाम्बुजामृतं पीत्वा समाना इव स्मः। कः इह तव आद्यन्तमार्गं वेत्ति, यस्य ऋषिः उत्पन्नः, येन देवाः अपि अनुगच्छन्ति? अतः, न सः सत् न असत् न उभयं, न कालवशः; तस्मिन् शयाने, वेदशास्त्राणि न प्रवर्तन्ते। ये आत्मानं जातं म्रियन्तं देहाद् भिन्नं वा वदन्ति, ते अविद्यायाः वशे; पुरुषः गुणमयः इति मतिर्बुद्धेः भ्रान्त्याः। त्वयि, त्वत्तः परे च, भेदः न विद्यते। यथा सुवर्णं नानारूपेण अपि तत्त्ववित् न परित्यजति, तथैव आत्मवित् सर्वं आत्मरूपेण पश्यन्ति, विकारान् न परित्यजन्ति, सर्वं हि त्वया व्याप्तम्। ये तव सखायः, सर्वभूतनिलयाः, मृत्योरपि शीर्ष्णि निर्भयम् चरन्ति। त्वं देवान् अपि गोपालकः इव गोः सङ्ग्रही, ये त्वया सख्यं कृतवन्तः, ते एव शुद्धाः; अन्ये न। त्वं अकर्मकः, स्वराजः, सर्वसृष्टिशक्तिधृत्। देवाः जाग्रत्सदा तव अर्चनं कुर्वन्ति, यथा भुजाः सार्वभौमस्य। जगत्सृष्टयः अपि तव नियुक्ताः, तव समीपे सविनयं कर्म कुर्वन्ति। चराचराणि तव दृष्ट्या, अजस्य च, कारणसंयोगात् उत्पद्यन्ते; त्वं मुक्तः, तत्र नान्यः, न च द्वितीयः, यथा आकाशः सर्वं धारयन् अपि तुल्यः, शून्यः। यदि देहिनः नित्यम् अनन्ताः सर्वगताः, तर्हि तेषां नियमनं न स्यात्—तथापि न तथा। यदि जातं अजस्यान्तर्भूतं स्यात्, तर्हि तदत्यागेऽपि नियन्ता स्यात्, सर्वसमत्वेऽपि; परं तद्व्याख्या न युक्तम्। प्रकृतिपुरुषयोः उत्पत्तिः न युक्ता, उभयोरपि अजत्वात्; तयोः संयोगात् उत्पन्नं अनस्थिरं, यथा जलफेनः। त्वयि, परम, नामरूपगुणभेदाः विलयं यान्ति, यथा नद्यः स्वरसैः सह समुद्रे। मनुष्येषु ये तव मायामोहात् विमूढाः, त्वां सर्वकारणं ज्ञात्वा, भक्तिं गाढां लभन्ते। त्वदनुगाः संसारभयं कथं प्राप्नुवन्ति, यदा त्वदीयभ्रूकुट्या अपि शरणान्यत्र गताः पुनःपुनः त्रासं यान्ति, तृणवत्? ये इह मनः अश्वस्य इव दुर्निग्रहं, इन्द्रियप्राणबलात् निगृह्य, गुरुपादाब्जं न सेवन्ते, ते अनन्तदुःखैः पीड्यन्ते, यथा नायकं विहाय समुद्रे व्यापारी नष्टः। त्वं सति, किम् जनानां बन्धुसुतात्मदारधनगृहयानादिषु आश्रयः? ये तदज्ञानात् संगमसुखलोभेन विचरन्ति, तेषां स्वभागनाशे कोऽत्र सुखभागी? पृथिव्यां ये मुनयः पुण्यतीर्थाश्रमगमनैः शुद्धचित्ताः, येषां हृदयं तव पादजलोपस्पृष्टं, ये त्वां एकदा अपि नित्यसुखरूपिणं चिन्तयन्ति, ते पुनः कदापि तद्रूपहरगृहाणि न यान्ति। यदि सत्तः इति उत्पत्तिरुच्यते, तर्हि तद्विचारः दोषयुक्तः, यतः सः नित्यं न स्यात्। व्यवहाराय भेदः कल्प्यते, स तु परम्परया आगतः; वाक् च विविधा, मन्त्रपाठक्लिष्टानां जनानाम् भ्रमाय। यत् न पूर्वम् आसीत्, न च प्रलये स्यात्, मध्ये च अल्पम्, तत् त्वयि एकरसमायामिव मृषैव दृश्यते। अतः, तद्विभागः धनजातिविभागवत्; बुधाः मनःक्रीडां मिथ्यैव जानन्ति, तस्य रसं च मृषैव। यदा आत्मा अजेन सह सङ्गात् गुणान् प्राप्य, अजस्य संस्पर्शात् तत्सदृशः भवति, तदा मृत्युम् अतिक्रम्य स्वांशात् विमुच्यते। त्वं अपि तद्रूपं जहासि, यथा सर्पः त्वचं, तव परमं महिमानं अष्टगुणं, अनन्तं। यदि मुनयः हृदयग्रन्थिं कामम् न छिन्वन्ति, तर्हि त्वं दुर्लभः, हृदि गुह्यः रत्नमिव विस्मृतः। ये नात्मनि तृप्ताः, तेषां दुःखम् उभयत्र; न हि ते मृत्युतरं प्राप्ताः, न च तिष्ठन्ति। यो न वेत्ति त्वां, सर्वमङ्गलामङ्गलहेतुम्, स गुणदोषौ न विवेक्तुं शक्नोति, न च देहिनां वाक्यम्। तथापि, गुणात्मन्, त्वं सर्वयुगेषु गीतः, त्वत्कथाश्रवणेन मानवाः मुक्तिपथं यान्ति। सुरेश्वराः अपि न तव पारं प्राप्नुवन्ति, अनन्त; न च सावर्याण्डसमूहाः, ये तव मध्ये सन्ति। यथा रजांसि वायुवशात् गगने भ्रमन्ति, तथा वेदाः कालसमेताः अपि गच्छन्ति; त्वयि तु फलं लभन्ते, अनृतं परित्यज्य त्वयि लीयन्ते। इति भगवान् उवाच—एवं ब्रह्मणः उपदेशं श्रुत्वा, तस्य पुत्राः सिद्धाः, आत्ममार्गविदं सनन्दनं पूजयामासुः।