भगवान् मिथिलाधिपं प्रति ब्राह्मणं सन्देशं ददौ—“हे ब्राह्मन्, त्वं मयि श्रद्धां स्थापयित्वा एतान् ब्राह्मणर्षीं भक्त्या पूजय; एवं पूजितोऽहं स्यां, नान्यथा, अपि च महद्भिरप्युपचारेः।” इति। ततो मिथिलेश्वरः भगवत्-प्रेरितः, सर्वान् ब्राह्मणश्रेष्ठान् साकं श्रीकृष्णेन आत्मवत् पूजयामास, तेन स परमां गतिमवाप्तवान्। एवं भगवतः, भक्तजनप्रेमिणः, तत्र किञ्चित्कालं स्थित्वा धर्ममार्गं उपदिश्य, पुनः द्वारकां प्रतिनिवृत्तः। एवं श्रीमद्भागवते दशमस्कन्धस्य उत्तरार्धे ‘श्रुतदेवप्राप्तिप्रसादो’ नाम षडष्टितमोऽध्यायः समाप्तः। अनन्तरं, श्रीपरीक्षित् पप्रच्छ—“हे ब्राह्मन्, निर्गुणे परमात्मनि गुणाधारेषु वेदेषु च कथं तद्ब्रह्मणि प्रवृत्तिः? स यः सत्-असदतीतः, तत्र वेदानां किमुपयोगः?” श्रीशुक उवाच—भगवान् लोकेषु बुद्धीन्द्रिय-मनः-प्राणान् विषयार्थं, भौतिकार्थं, आत्मार्थं, तद्विलक्षणार्थं च सृष्टवान्। एषा ब्रह्मोपनिषद्, या प्राचीनैः पूर्वैः धार्यते; यः श्रद्धया धारयति, स चेदपि अकिञ्चनः, शुभमवाप्नोति। अत्र ते नारायणसंयुक्तं श्लोकं, नारद-नारायणयोः संवादं च कथयिष्यामि। कदाचित् भगवत्प्रियः नारदः लोकान् सञ्चरन्, नारायणस्याश्रमं गत्वा तं नित्यर्षिं द्रष्टुम् आगतः। स चास्मिन् भारतभूमौ, लोकानां श्रेयः-सौख्यार्थं, धर्मज्ञानशमयुक्तं तपः कृतवान्, आदिकाले एव। तत्र कलापग्रामवासिभिः ऋषिभिः परिवृतं तं दृष्ट्वा, नारदः प्रणम्य, कौरवश्रेष्ठ, तं पप्रच्छ। तस्मै भगवान् ऋषिभिः शृण्वद्भिः ब्रह्मविद्यां, या जनलोकवासिभिः प्राचीना आसीत्, उपदिदेश। भगवान् उवाच—कदाचित् जनलोके स्वायम्भुवानां सुतैः ब्रह्मयज्ञे कृतिमौनेयैः ब्रह्मचारिभिः सह, ब्रह्मविद्या चर्चिता। यदा त्वं श्वेतद्वीपं गत्वा तस्य देवस्य दर्शनं कृतवान्, तत्रैव वेदाधारेषु साक्षात् ब्रह्मविद्या चर्चिता, सा एव त्वया पृष्टा। ते च समाना एव विद्या-तपः-आचारेषु, समाना एव स्वधनु-शत्रु-मित्रेषु; केचित् उपदिदेशुः, अन्ये तु शुश्रूषाम् अकुर्वन्। तत्र श्रीसनन्दन उवाच—स्वस्य सृष्टिं संहृत्य, शक्तिभिः सह शयानं तं, वेदाः स्वलक्षणैः प्रबोधितवन्तः, इव तं जागरूकम् अकुर्वन्। यथा सूता सुप्तं राजानं प्रभाते वीर्यगाथाभिः जागरयन्ति, तथा वेदपार्षदाः पुण्यस्तोत्रैः तम् उद्बोधितवन्तः। वेदाः ऊचुः—“जय जय, अजोऽजित! गुणैः लब्धदोषान् त्यज; त्वं स्वभावतः सर्वशक्तिसम्पन्नः; अव्यक्त-व्यक्तयोः सर्वशक्तिप्रबोधनः; वेदाः त्वां अनुसरन्ति, किन्तु तव मायया न प्राप्नुवन्ति।” “इदं विशालं विश्वं, यत् सत्तया दृश्यते, ज्ञैः असारं ज्ञायते—यथा मृत्पिण्डे विकारोत्पत्तिः-नाशः दृश्यते, न तु विकारेषु; अतः मनीषिणः मनः-वाक्-कर्माणि त्वयि निबध्नन्ति—कथं तर्हि मनुष्यपदचिह्नानि सत्यं स्युः?” “एवं, त्रैलोक्यनाथ, बुद्धिमन्तः तव कथामृतसिन्धौ निमग्नाः, सर्वक्लेशहरं श्रुत्वा, स्वतपांसि परित्यजन्ति। किं पुनः, ये कालकामनिरपेक्षाः, तव धाम्नि स्थिताः, अखण्डानन्दं अनुभवन्ति?” “यथा प्राणाः शरीरं धारयन्तः तव इच्छया चरन्ति, एवं महाभूतानि—तेज आदीनि—तव कृपया ब्रह्माण्डोत्पत्तिं कृतवन्ति। अन्नाद्याः सृष्टिक्रमः तवैव रूपं, त्वं तु सत्-असत्-परः, शेषं तवामृतस्वरूपम्।” “ये मन्ददृष्टयः, मुनिमध्ये हीनमार्गं सेवन्ते, हृदयगुहां मार्गं मन्यन्ते, तत्रैव, अनन्त, तव परं धाम शिरस उपरि उदेति; यत्र प्राप्ताः पुनर्न म्रियन्ते।” “विचित्रयोनिषु कारणरूपेण प्रविश्य, त्वं क्रियाफलानुसारं विविधानि रूपाणि धत्ते, यथा वह्निः। किन्तु ये सम्यग्दर्शनिनः, तव परं धाम समं पश्यन्ति; ते निर्मलचित्ताः त्वां, एकरसं, सर्वविविधं त्यक्त्वा, अनुसरन्ति।” “एतेषु शरीरेषु, यानि तव सृष्टयः, अन्तर-बाह्यरूपेण, त्वं पुरुषः, सर्वशक्तिधरः, सर्वत्र स्थितः। अतः, मनीषिणः मनुष्याणां मार्गं वेदान्तपर्यन्तं विचिन्त्य, त्वदीयपादौ भूधरे पूजयन्ति।” “ये स्वात्मतत्त्वं ज्ञातुम् इच्छन्ति, ते तवामृतकर्मणां सागरे यतन्तः, मोक्षमपि न वाञ्छन्ति, हे प्रभो। गृहं परित्यज्य, हंससदृशभक्तजनपदं तव पदकमलमाश्रित्य, अन्यं न किञ्चन वाञ्छन्ति।” “तव मार्गानुगता एषा देहिनां वृन्दाः स्वजन-मित्र-प्रियैः सह चरन्ति, किन्तु त्वयि, आत्मन्येव, सन्तुष्टाः भवन्ति। ये तु मिथ्याभिमानिनः, आत्मनः शत्रवः, दुःखमुपयान्ति, गुरुभारं वहन्तः, सङ्गात्।” “ये योगिनः, प्राण-मन-इन्द्रियसंयमेन, दृढयोगेन, हृदि त्वां पूजयन्ति, तेषां शत्रवोऽपि स्मरणेन त्वां प्राप्नुवन्ति। ये च नागपत्नीभिः सङ्गमं स्पृहयन्ति, वयं च, तव पदाम्बुजामृतं पीत्वा, समाना एव।” “कः खलु अत्र तव आदिम् अन्तं वा मार्गं वेत्ति, यस्य ऋषिः उत्पन्नः, देवाः च तदनुचराः? अतः स नास्ति, नास्ति, न उभयं, न कालपरिच्छिन्नः; यदा स एवम् अस्ति, तत्र शास्त्रस्यापि गतिः नास्ति।” “ये आत्मानं जातं म्रियते इति, वा देहात् भिन्नम् इति वदन्ति, ते मूढाः, केवलं लिङ्गमात्रं स्मरन्ति। पुरुषः गुणात्मा इति यद् अभिमानः, तदज्ञानात्; त्वयि च, त्वत्तः परे च, न हि तद्विभागः विद्यते।” “यथा सुवर्णं रूपभेदेऽपि तत्त्ववित् न परित्यजति, एवं आत्मवित् सर्वं आत्मरूपं पश्यति, विकारान् न परित्यजति, सर्वं त्वया व्याप्तम् इति।” “ये तव सखायः, सर्वभूतनिलयाः, मृत्योरपि शिरसि निर्भयम् चरन्ति। त्वं, प्रभो, देवांश्च गोपवत् सङ्गृह्णासि, ये तव सख्यं कुर्वन्ति ते शुद्धाः, न तु विमुखाः।” “त्वं निष्क्रियः, स्वधर्मा, सर्वसृष्टिशक्तिधरः; देवाः, जाग्रतः सदा, त्वां समं सेवन्ते, यथा बाहवः सार्वभौमं नृपम्। जगत्कर्तारः अपि तवाज्ञया, भयभीता, विचरन्ति।” “चराचराणि सृष्ट्यकारणसंयोगात् अजातेन सह जायन्ते, तव दृष्ट्या चरन्ति, हे मुक्त! तस्मात् मुक्ते तत्र नान्यः, न च द्वितीयः, यथा आकाशः सर्वं धृत्वा, तुल्यः, शून्यः भवति।” “यदि देहिनः नित्यम् अनन्ताः सर्वगताश्च, तर्हि तेषां नियमनं न स्याद्; तथा च नास्ति। यदि जातं अजातात्, तर्हि तदन्यं न मुञ्चेत्, नियन्ता स्याद्; सर्वं समं मन्येत; परित्यज्य, तद्विपर्ययः दोषः।” “प्रकृतिपुरुषयोः न हि सृष्ट्यादिरस्ति, उभयोरजातत्वात्; तयोः संयोगात् उत्पन्नं न स्थिरम्, यथा फेनः सलिले। तव, परम, सर्वे नामरूपगुणाः लीयन्ते, यथा नद्यः स्वरसैः सह सागरे।” “मनुष्येषु, ये तव मायया गाढमोहिताः, त्वां सर्वकारणं ज्ञात्वा, तवैकत्वे मनः स्थापयन्ति, तेषां भक्तिरेकां वृद्धिं याति। तव किंकरकृतात् भ्रुकुटिमात्रात् अपि, ये त्वत्तोऽन्यत्र शरणं यान्ति, तेषां संसारभयं पुनः पुनः जायते, किं पुनः तव भक्तेषु?” “ये चात्र मनः, अश्वमिव, इन्द्रियप्राणबलात् निगृह्य, गुरुपादौ न सेवन्ते, ते दुःखान्यनुभवन्ति, यथा नाविकं विना सागरम् अतिक्रम्य वणिजः सन्ति।” “त्वयि सति, जनानां किम् बन्धुभिः, पुत्रैः, आत्मना, दारैः, वित्तेन, गृहेन, रथेन वा? ये तु अज्ञानात्, सङ्गात्, सुखार्थं विचरन्ति, तेषां स्वभागः न लभ्यते, तेषां सुखं कः प्राप्नुयात्?” “पृथिव्यां ये मुनयः, तीर्थाटनैः, तव पादोदकलेशैः हृदयानि विशुद्धानि कृत्वा, एकवारम् अपि त्वां, नित्यसुखस्वरूपं, चिन्तयन्ति, ते पुनः तेषां जीवहराणां निकेतनानि न गच्छन्ति।” “यदि कश्चित् वदेत्—‘इदं सतः उत्पन्नम्’—तर्हि तद् दूषितम्, यतः तद् विरुद्धम्, मिथ्यापि च; व्यवहाराय विवेकः क्रियते, स तु परंपरया, वागपि शब्दैः मूढान् मोहयति।” एवं, हे राजन्, भगवान्नारायणः वेदवाक्यैः स्तुत्य, मुनिभिः पूजितः, तत्त्वज्ञानिनां हृदि विराजते, तेषां सर्वक्लेशं नाशयन्, भक्तिम् अवर्धयन्, सर्वलोकहिताय मार्गं दर्शयति।