भगवतः श्रीकृष्णस्य समीपे स्थिताः भक्ताः, तं हृदि स्थितमपि, कर्मभिः चित्तविक्षिप्तानां दूरस्थं मन्वन्ते। स्वशक्त्या दुर्गमः सन्, गुणेषु सक्तानां न गृह्यसे। तस्मात्, सर्वात्मन्, अन्तरात्मज्ञ, आत्मातीत, मृत्योरपि भेदक, कारणाकारणरूप, स्वमायया तिरस्कृतदृष्टे, तुभ्यं नमः। अतः प्रभो, वयं तव दासाः, अस्मान् उपदिश—किं कर्तव्यं? हि, जनानां परमं दुःखं तव इन्द्रियगम्यता। एवं श्रुत्वा भगवान्, प्रणतानां दुःखहरः, तस्य हस्तं स्वहस्तेन गृहीत्वा स्मितपूर्वकं तं प्राह। भगवानुवाच—ब्राह्मण, एते मुनयस्तव अनुग्रहार्थं आगताः; मया सह लोकान् सञ्चरन्तः, पादरेणुना तान् शुद्धयन्ति। देवाः, तीर्थानि, पुण्यापः च दृष्टस्पर्शार्चनादिना शनैः शुद्ध्यन्ते; किन्तु ब्राह्मणश्रेष्ठदृष्ट्या अपि ते क्षणेन शुद्ध्यन्ति। अत्र सर्वेषां प्राणिनां मध्ये ब्राह्मणः जात्या श्रेष्ठः; तपसा, विद्या, तुष्ट्या, विशेषतः मयि भक्त्या युक्तः स तु अतिशयेन। मम चतुर्भुजरूपं ब्राह्मणात् न प्रियं; ब्राह्मण, त्वं सर्ववेदमयः, अहं च सर्वदेवतामयः। ये मूढबुद्धयः, एतदज्ञानिनः, असूयकाः, अवमानिनः, ते मां, गुरुम्, ब्राह्मणं, आत्मानं च पूजायां केवलं मूर्तिमिव पश्यन्ति। यत् किञ्चित् चराचरं, तस्य कारणानि च, ब्राह्मणः मदीयदृष्ट्या सर्वं मम रूपं मनसि पश्यति। तस्मात् ब्राह्मण, एतान् ब्राह्मणमुनीन् मय्यश्रद्धया पूज्य; एवं पूजिते मयि पूजनं स्यात्, नान्यथा, महदाप्यर्चया। एवं भगवतोपदिष्टः मिथिलाधिपः ब्राह्मणश्रेष्ठान् साकं केशवेन आत्मसामीप्येन पूजयामास, परां गतिं च प्राप। एवं भक्तवत्सलः भगवान्, तत्र स्थित्वा धर्मोपदेशं कृत्वा, पुनः द्वारकां प्रतिनिवृत्तः। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमं पवित्रं परमहंसशास्त्रं दशमस्कन्धस्य द्वितीयभागे षट्षष्टितमोऽध्यायः—शृतदेवानुग्रहाख्यः—समाप्तः। ततः श्रीपरीक्षित् पप्रच्छ—ब्राह्मण, गुणाश्रयाणि वेदानि तस्मिन् अनिर्वचनीये, निर्गुणे ब्रह्मणि कथं प्रवर्तन्ते, या सत्-असत्-उभयातीतम्? ततो श्रीशुकः उवाच—भगवान् प्रजासृष्ट्यर्थं बुद्धीन्द्रियमनःप्राणान् निर्ममे; विषयार्थं, व्यवहारार्थं, आत्मार्थं, अनात्मज्ञानार्थं च। एषा ब्रह्मोपनिषद् प्राचीना; यः श्रद्धया धारयति, स किञ्चनरहितोऽपि श्रेयः प्राप्नोति। इदानीं तव नारायणसमेता श्लोकं नारद-नारायणसंवादं वक्ष्यामि। कदाचित् नारदः, भगवत्प्रियः, लोकान् सञ्चरन्, नारायणमुनिं द्रष्टुं तस्य आश्रमं जगाम। स भगवतः प्रियः, भारतभूमौ जनहिताय, धर्मज्ञानशमयुक्तं तपः कृतवान्। तत्र कलापग्रामवासिभिः मुनिभिः परिवृतः नारदः प्रणम्य तं पप्रच्छ। तस्मै भगवान् सर्वेभ्यः मुनिभ्यः शृण्वत्सु, प्राचीनजनलोकवासिनां ब्रह्मवादं शशंस। भगवानुवाच—कदाचित् जनलोके ब्रह्मयज्ञः आसीत् स्वायम्भुवानां सुतैः, ये मनसः जाताः ब्रह्मचारिणः। यदा त्वं श्वेतद्वीपं तस्येशं द्रष्टुं गतः, तदा तत्र ब्रह्मवादो विवृत्तः, यत्र वेदाः विश्रान्ताः; तत्रैव त्वया पृष्टः प्रश्नः उत्पन्नः। ते समाना विद्यया, तपसा, आचारे, तद्वद् समानसंपत्त्यादिभिः; केचित् ब्रह्मवादं प्रवक्तुम्, केचित् श्रोतुम् आसन्। तत्र श्रीसनन्दनः उवाच—स्वसृष्टिं संहृत्य, सः शक्तिभिः सह शयाने, अन्ते वेदाः तं लक्षणेभ्यः प्रमोदितं प्रबोधयामासुः। यथा सूक्तिगायका राजानं प्रातः स्तुत्या जागरयन्ति, एवं वेदपरिचारकाः पुण्यश्लोकैः तं प्रबोधयामासुः। वेदाः ऊचुः—जय जय अज, अजय, गुणैः उपार्जितदोषान् त्यज; स्वभावतः सर्वशक्तिसंपन्नः त्वम्। अव्यक्तव्यक्तयोः शक्तिप्रबोधः त्वमेव; वेदाः त्वां केचन अनुवर्तन्ते, किन्तु स्वमायया विहरन्तं त्वां न स्पृशन्ति। इदं विशालं विश्वं दृश्यते सत्यमिव, परन्तु विज्ञाः अन्ते असारं मन्यन्ते, यथा मृत्कटाहादौ विकारोत्पत्तिनाशौ मृत्स्वभावे एव दृश्ये, न तु विकारेषु। तस्मात्, मुनयः मनः-वाचः-कर्माणि त्वयि नियच्छन्ति; तर्हि पुमांसां पदानि अपि असत्यं किमु अन्यथा? एवं त्रैलोक्यनाथ, यः त्वदीयकथामृतसिन्धौ निमग्नः, स पापं जहाति, तपः परित्यजति। तर्हि ये कामकालक्लेशरहिताः, तव धाम्नि स्थिताः, अखण्डानन्दमुपभुञ्जते, तेषां किं वर्ण्यते? यथा प्राणाः शरीरं धारयन्तः अपि तव इच्छानुवर्तकाः, तथा महाभूतानि, अग्न्यादीनि, तव प्रसादात् अण्डं ससृजुः। अन्नादिपर्यन्तः प्राणिसमुदायः तवैव अभिव्यक्तिः; त्वं सत्-असत्-उभयातीतः, शेषः तवामृतस्वरूपः। ये मुनिषु अधममार्गं सेवन्ते, ते हृदयमार्गं, सूक्ष्मं वायुमार्गं चिन्तयन्ति; तत्र, अनन्त, तव परं धाम शिरसः उपरि उदेति; तत्र प्राप्ताः पुनरावृत्तिं न यान्ति। नानाविचित्रयोनिषु कारणरूपेण प्रविश्य, कर्मानुसारं तेजो यथा अग्निः, भिन्नरूपेण प्रकाशसे। किन्तु ये अनात्मबुद्धिहीनाः, तव परं धाम समं प्राप्नुवन्ति; शुद्धबुद्धयः त्वां एकरसं अनुवर्तन्ते, विविधं त्यक्त्वा। एतेषु स्वकृतसु शरीरेषु, अन्तरबहिषु, त्वं पुरुषः, सर्वशक्तिधरः, सर्वत्र स्थितः। तस्मात्, पण्डिताः मानवपथं, वेदान्तं च निरीक्ष्य, त्वदीयपादौ भूमौ उपासते, त्वयि विश्वासं कृत्वा। ये आत्मतत्त्वं दुरवगमं ज्ञातुमिच्छन्ति, ते तवामृतकर्माम्बुधौ श्रममपि न मन्यन्ते; गृहं परित्यज्य हंसवत्सु भक्तेषु तव पादपद्मे रमन्ते, नान्यदिच्छन्ति। तव पन्थानं अनुयान्तः, देहबन्धुजनप्रियैः सह सञ्जाताः इव, त्वयि हिते आत्मनि प्रवृत्ताः, तृप्तिम् आप्नुवन्ति। ये तु मिथ्यापूजायाम् आत्मनः हिंसां कुर्वन्ति, ते देहगौरवात् दुःखमश्नुवन्ति। ये मुनयः प्राण-वाक्-इन्द्रियनिग्रहयुक्ता योगं साधयन्तः त्वां हृदि पूजयन्ति, तेषां शत्रवोऽपि स्मरणेन त्वां प्राप्नुवन्ति। ये च नागपत्नीभिः संगतानां स्त्रियः, वयं च, त्वदीयपादाम्बुजामृतं पीत्वा समाः स्मः। कः तव आरम्भं, अन्तं, मार्गं वा वेत्ति? यस्य ऋषिः उत्पन्नः, येन देवाः अनुगच्छन्ति; तस्मात्, सः नास्ति, नास्ति, न उभयः, न कालपर्यायः; तस्य शयाने वेदाः अपि न गच्छन्ति। ये आत्मनः जन्ममरणभेदं वक्तुमिच्छन्ति, ते अविद्यया केवलं दृश्यं स्मरन्ति। पुरुषः गुणत्रयात्मा इति योऽभिमानः, स अविद्याजन्यः; त्वयि, त्वत्तः परे, तादृशः भेदः न विद्यते। यथा सुवर्णं नानारूपेण दृश्यते, तद्वत् आत्मविदः सर्वं आत्मरूपेण पश्यन्ति, विकारान् न परित्यजन्ति, सर्वं त्वया व्याप्तम् इति।