श्रुतदेवः स्वपत्नीपुत्रबान्धवसंयुक्तः स्वागतान् सम्यगर्चितान् भगवान् कृष्णं सह मुनिभिः सस्मार्य उत्तिष्ठ्य तेषां पादौ सप्रेमस्पृशन् उपससार। स विनीतः प्राञ्जलिः प्रणम्य भगवान्तं प्राह—"अद्य खलु स भगवान् पुरुषोत्तमः, यः स्वशक्तिभिः विश्वं सृष्ट्वा तत्रैव स्वमायया प्रविश्य तिष्ठति, न प्रथमं मम दृष्टिपथमुपागतः। यथा पुरुषः शयाने स्वप्नं मनसा निर्माय तत्र प्रविश्य तद्विश्वं प्रकाशयति, तथैव स भगवान् स्वसृष्ट्यां प्रविश्य प्रकाशयति। ये जनाः शृण्वन्ति, वदन्ति, पूजयन्ति, नमन्ति, साक्षात्कथयन्ति च, तेषां विशुद्धचित्तानां हृदि त्वं स्वयमेव प्रकाशसे। यद्यपि सर्वेषां हृदये स्थितः, तथापि कर्मनिष्ठचित्तानां दूरस्थोऽसि; स्वमायया दुर्ग्राह्यः, गुणेषु सक्तानां तु न सुलभः। भगवन्, त्वमेव परमात्मा, अन्तरात्मा, आत्मातीतः, मृत्योरपि विभेदकः, कारणाकारविहीनवपुर्धारी, स्वमायया निगूढदृशा, तुभ्यं नमः। अतः प्रभो, अस्मान् सेवकान् प्रति यत्कर्तव्यम्, तदादेशय; यतो हि सर्वेषां परमदुःखं तव इन्द्रियातिगमत्वमेव।" एवं श्रुतदेवस्य वचनं श्रुत्वा, दीनार्तिहर्ता भगवान् सस्मितं तं स्वहस्तेन गृहीत्वा प्रत्युवाच—"ब्राह्मण, एते मुनयः तेभ्यः तव शुभाय आगताः; मया सह लोकान् विचरन्तः स्वपादरेणुना सर्वान् पावयन्ति। देवाः, तीर्थानि, पुण्यसलिलानि च दृष्टस्पर्शनार्चनैः शनैः शुद्ध्यन्ति, किन्तु ब्राह्मणश्रेष्ठदृष्टिपातेन तु तानि क्षणेनैव विशुद्ध्यन्ति। सर्वेषु भूतेषु ब्राह्मण एव जन्मना श्रेष्ठः; तपसा, विद्यया, तुष्ट्या च युक्तः, विशेषतः मयि भक्तः स सर्वतोऽधिको भवति। मम चतुर्भुजस्वरूपमपि ब्राह्मणात् न प्रियतरम्; त्वं हि वेदस्वरूपो, अहं च सर्वदेवतामयः। ये तु अल्पबुद्धयः, मम, गुरोः, ब्राह्मणस्य, स्वस्य च पूजायां केवलं मूर्तिमात्रदृष्ट्या अवज्ञां कुर्वन्ति, ते मां न जानन्ति। यत्किञ्चिद् चलं स्थिरं वा, सर्वकारणानि च, ब्राह्मणो मदीयदृष्ट्या ममैव रूपत्वेन मनसि पश्यति। अतः ब्राह्मण, एतान् मुनिश्रेष्ठान् मयि श्रद्धया पूजय; एवं पूजितोऽहं साक्षात् पूजितो भवामि, न तु विपुलोपचारेणापि।" एवं भगवतोऽनुशासनं श्रुत्वा, मिथिलेश्वरः श्रुतदेवः, ब्राह्मणश्रेष्ठान् साकं श्रीकृष्णेन आत्मसमत्वेन सम्यक् पूजयामास; तेन स परां गतिं प्राप। एवं भगवतः स्वभक्तजनप्रियस्य, सम्यगुपदिश्य तत्र किञ्चित्कालं स्थित्वा, पुनः स भगवान् द्वारकाम् प्रतिन्यवर्तत। एवं श्रीमद्भागवते दशमस्कन्धस्य द्वितीयार्धे 'श्रुतदेवस्य भाग्यप्राप्तिः' नाम षण्णवतितमः अध्यायः समाप्तः। अथ श्रीपरीक्षित् उवाच—"ब्राह्मण, निरुपाख्यं तत् परम् ब्रह्मणः स्वरूपं गुणाधारवेदैः कथं व्यवह्रियते, यत् सत्-असत्-व्यतिक्रान्तम् अस्ति?" श्रीशुक उवाच—"भगवान् जीवेषु बुद्धीन्द्रियाणि मनः प्राणांश्च सृष्ट्वा, विषयाय, लोकार्थाय, आत्मनः, अनात्मनः च हेतोः, प्रवर्तयामास। एषा हि ब्रह्मोपनिषत्, या प्राचीनैः पितृभिः धृता; यः श्रद्धया धारयति, स किमपि न वाञ्छन् अपि, श्रेयः प्राप्नोति। तत्र ते नारायणमयीं गाथां, नारदनारायणयोः संवादं च कथयिष्यामि। कदाचित् नारदः, भगवत्प्रियः, चरन् लोकान्, नारायणस्याश्रमं द्रष्टुम् अगच्छत्, यत्र स नित्यऋषिः वर्तते। स हि भारतवर्षे जनानां श्रेयःशुभकाम्यया धर्मज्ञानशमोपेतं तपः कृतवान् युगादौ। तत्र कलापग्रामवासिभिः मुनिभिः परिवृतं तमृषिं नारदः प्रणम्य पप्रच्छ, कुरुपुङ्गव। तस्मै भगवान् ऋषिः मुनिश्रेष्ठानां सन्निधौ, प्राचीनजनलोकवासिनां ब्रह्मविद्यां व्याख्यातवान्।" भगवान् उवाच—"कदाचित् जनलोके स्वायम्भुवकुलोत्पन्नैः ब्रह्मयज्ञः कृतः, यत्र मनसोत्पन्नब्रह्मचारिणः मुनयः आसन्। हे नारद, तदा त्वया श्वेतद्वीपं गत्वा तदधीश्वरं द्रष्टुं, तत्रैव ब्रह्मविद्या विस्तरेण चर्चिता, यत्र वेदाः विश्राम्यन्ति; तत्रैव ते त्वया पृष्टप्रश्नः उदभवत्। ते सर्वे समविद्यास्तपःशीलाचरणाः, समधनारिपुमित्राश्च; केचन तां विद्याम् उपदिदिक्षुः, केचन तु सावधानाः शुश्रूषवः आसन्।" श्रीसनन्दन उवाच—"सृष्टिं स्वाम् आत्मन्येव संहृत्य, स भगवान् शक्तिभिः सह शयाने, वेदैः स्वलक्षणैः समुत्थापितः इव समुत्थितः। यथा राजानं सुप्तं स्तुतिपूर्वकं शौर्यगुणगानैः सूतादयः प्रबोधयन्ति, तथा तं वेदपार्षदाः पुण्यश्लोकैः प्रबोधयामासुः।" वेदाः ऊचुः—"जय जय अज, जय अजेय, गुणजैः दोषैः विमुक्तः भव; त्वमेव साक्षात् सर्वशक्तिसम्पन्नः स्वरूपतः। अव्यक्तव्यक्तयोः सर्वशक्तिप्रबोधः त्वमेव; वयमपि त्वां अनुसरन्तः कदाचिद् गच्छामः, स्वमायया विचेष्टमानं त्वां तु न प्राप्नुमः।" "इदं विशालं जगत् यत् सत् इव दृश्यते, तद् विद्वद्भिः अन्ते असत् एव ज्ञायते; यथा मृत्पिण्डे विकाराणां उदयास्तमयौ स्याद्, न तु विकारेषु। अतः मुनयः मनोवाक्कायैः त्वयि एव नियच्छन्ति; कथं नु मनुष्यचिह्नानि अपि तुच्छानि न स्युः?" "एवं त्रैलोक्यनाथ, ये तव चरितामृतसिन्धौ निमग्नाः, सर्वपापक्षयकारिण्यां, ते स्वतपांसि त्यजन्ति; अपि च ये कालकामनिवृत्ताः तव पदे रमन्ते, तेषां किं तपसा? तव धाम्नि अखण्डसुखानुभवः।" "यथा प्राणः शरीरं धारयन् अपि तव इच्छानुगः, तथा पञ्चमहाभूतानि, अग्न्यादीनि, तव प्रसादात् अण्डं ससृजुः। अन्नादिप्रभृतयो जीवाः तवैव स्वरूपम्; तत्त्वतः तु त्वं सत्-असत्-व्यतिक्रान्तः, शेषं तव अमृतस्वरूपम्।" "ये तु अल्पदृष्टयः, मुनिषु अधममार्गानुसारीणः, हृदयं मार्गं मन्यन्ते, सूक्ष्मं व्योम मार्गमिव; तस्मात् अनन्त, तव परं धाम शीर्ष्ण उपरि उदेति, यत्र प्राप्ताः पुनर्मृत्युमुखं न पतन्ति।" "विचित्रयोनिषु प्रविश्य कारणरूपेण, त्वं विविधरूपेण दीप्तः, यथा वह्निः दारुषु क्रियाफलानुसारिणः। ये तु मिथ्याभिमानरहिताः, तव परं धाम् समं पश्यन्ति; तवैकरसत्वं प्राप्य, ते सर्वभेदं त्यजन्ति।" "एतेषु तव सृष्टेषु देहेषु, बहिरन्तरात्मसु, त्वं पुरुषः सर्वशक्तिधारकः, सर्वत्र स्थितः। अतः पुरुषमार्गं वेदपर्यन्तं च परीक्ष्य, मुनयः तव पादमूलम् एव शरणं यान्ति।" "ये तु आत्मतत्त्वं ज्ञातुम् इच्छन्तः, तव अमृतचरितसागरं निमज्ज्य, मोक्षं नापि वाञ्छन्ति; गृहं परित्यज्य, हंसवत् भक्तजनसङ्गं प्राप्य, तव पादपद्मे एव रमन्ते।" "तव पन्थानं अनुसरन्तः, देहिनां गणः स्वजनमित्रप्रियैः सह यथावत् चरति; यदा तु त्वयि, स्वहिते, स्नेहं स्थापयति, तदा पूर्णतां प्राप्नोति। ये तु मिथ्योपासने रताः, आत्मनः प्रतिकूलाः, दुःखेन भ्रमन्ति, स्थूलदेहभारं वहन्तः, सङ्गदोषात्।" इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे श्रीनारायणनारदसंवादे वेदस्तुतिप्रकरणं प्रवृत्तम्।