कर्मणो विनाशः क्रियया एवमुपपन्न इति मनीषिभिः निश्चितम्। श्रद्धया सर्वयज्ञपतिं विष्णुम् यज्ञकर्मणा यजेत्। मनसः शान्तिः अपि कविभिः शास्त्रचक्षुषा उपदर्शिता, योगमार्गः सुलभः स्वात्मसुखावहः। द्विजगृहस्थस्यायं पुण्यः पन्थाः, यः स्वधनानुसारं शुद्धोपायैः श्रद्धया पूजनीयः। धनस्य त्यागः यज्ञदानाभ्याम्, दारपुत्रयोः त्यागः गार्हस्थ्येन, आत्मनः त्यागः स्वर्गगमनात् कालक्रमेण विज्ञेयः; ये ग्रामकृत्यान् त्यक्त्वा तपोवनं गताः, ते धीराः सन्ति। द्विजः देवर्षिपितृणां त्रिभिः ऋणैः जातः; यज्ञैः स्वाध्यायैः पुत्रैश्च तानि प्रतिपद्यते; यदि तानि अनवसितानि स्यात्, पतति। त्वं अद्य ऋषिपितृणां द्वे ऋणे विमुक्तः, हे बुद्धिमन्; देवऋणं यज्ञैः निर्वृत्तम्, अतः ऋणात् मुक्तः अनाथश्च भव। हे वासुदेव, नूनं त्वं परमया भक्त्या हरिं जगन्नाथम् अर्चितवान्, स एव तव पुत्रः जातः। एवं श्रुत्वा वचनानि, वासुदेवः महात्मा शिरसा वन्द्य ऋषीन् ऋत्विजश्च तुष्ट्वा तान् वरयामास। तेन धर्मेण समवेतान् मुनीन् स राजा तस्मिन् क्षेत्रे उत्तमविधिना यज्ञकर्माणि कारयामास। दीक्षायां प्रवृत्तायां, वृष्णयः पद्ममाल्यधारिणः स्नाताः सुशुभ्रवस्त्रधारिणश्च, राजानः च शोभायमानाः आसन्। तस्य पत्न्यः प्रमुदिताः, मुक्ताहारवर्जिताः, सुशोभनवस्त्रधारिण्यः, अभिषेकमण्डपं गत्वा, अभ्यक्ताः सुमनःसमर्पणेन उपस्थिताः। तदा दुन्दुभिमृदङ्गपणवानकशङ्खभेर्यादिवाद्यनिनादः अभवत्, नर्तकाः नृत्यन्ति, सूतमागधाः स्तुवन्ति, गान्धर्व्यः स्वसुरभिगीतैः स्वपतिभिः सहिताः गायन्ति। ऋत्विजः विधिवत् स्नातं अभ्यक्तं तं राजानम् अष्टादशभिः पत्निभिः सह सोमराजमिव ताराभिः अभिषिंचन्। ताभिः रेश्मभिः कङ्कणहारनूपुरकुण्डलैः भूषितः स यजमानः यज्ञवस्त्रधारी शोभायमानः। तस्य ऋत्विजः रेश्मवस्त्रधारिणः मणिभूषिताः सभासद्भिः सह इन्द्रमिव यज्ञे विराजन्ते। तदा बलरामकृष्णौ स्वबन्धुभिः पुत्रपत्नीभिः सहितौ आत्मतेजसा युक्तौ अदृश्येताम्। स यजमानः विधिवत् अग्निहोत्रादियज्ञैः सामान्यविशेषैः यज्ञविद्याकरत्र्यात्मानं यज्ञपतिं यजामास। यथाकालं स ऋत्विजेभ्यः विधिनिर्दिष्टं द्रव्यं गाः भूमिं कन्याः महाधनं च दत्त्वा भूषितान् भूषयामास। पत्नीनां कर्म समाप्य, समाप्य स्नानं, महर्षयः ऋत्विजः च यजमानपूर्वकाः रामसरोवरं अग्न्यभिषेकं च कृत्वा स्नाताः। स्नात्वा स स्वर्णाभरणवस्त्राणि सूतमागध्येभ्यः स्त्रीभ्यश्च दत्त्वा स्वयम् भूषितः ऋत्विजादीन् भोजनैः सत्कृत्य पूजयामास। स बान्धवान् पत्नीसुतैः सहितान् विदर्भकोसलकुरुकाशिकैकयसृञ्जयान् च महत्या श्रद्धया सत्कृत्य मानयामास। सभासदः, ऋत्विजः, मुनयः, राजानः, पिशाचा, पितरः, परिव्राजकांश्च पूजयित्वा, भगवदालयात् निर्गत्य, ते आशीर्वादं दत्वा यज्ञाय प्रस्थिताः। धृतराष्ट्रः अनुजः पाण्डुपुत्राः भीष्मद्रोणपृथायमजौ, नारदः दिव्यव्यासः च, स्वबान्धवैः मित्रैः च सह तत्र आसन्। तत्र यदवः स्वबान्धवांश्च आलिङ्ग्य, स्नेहविगलितहृदया, स्वदेशान् दुःखेन वियुक्ताः प्रस्थिताः। नन्दः गोपैः सहितः भगवता कृष्णरामुग्रसेनादिभिः सस्नेहमर्चितः, स्वबान्धवस्नेहान्वितः तत्रैव स्थितः। वासुदेवः सुलभतया कामसिन्धुमतिक्रम्य, बान्धवैः परिवृतः, प्रमुदितचित्तः, नन्दं हस्तग्रहणेन सम्बोधयामास। श्रीवासुदेव उवाच—भ्रातः, यः स्नेहः लोके बन्धनरूपेण जनानाम्, यं प्रेम संज्ञां प्राहुः, स वीरयोगिभिरपि दुःस्प्रसह्यः मया मन्यते। यः सतां मैत्रीभावः, यः प्रत्युपकारं न दृष्ट्वा अपि मैत्रीफलदानं करोति, स कदापि न परित्याज्यः। पूर्वं भ्रातरः परस्परहितं न कृतवन्तः; अद्य तु ऐश्वर्यगर्वेण मूढदृष्टयः, समक्षं स्थितानपि न पश्यामः। हे सम्मानदायक, यः पुरुषः आत्महितेच्छुः, तस्य राजलक्ष्मीः कदापि न आगच्छेत्, सा हि स्वजनबान्धवान् अपश्यन्तं दृष्टिबन्धं करोति। इति स्नेहविगलितहृदयः अनकदुन्दुभिः पूर्वस्मृतमित्रभावं अनुस्मृत्य अश्रुपूर्णलोचनः रुरोद। नन्दः यदुभिः गोविन्दरामयोः स्नेहात् पूजितः, तत्रैव त्रिमासान् स्थित्वा प्रतिदिनं 'अद्य, श्वः' इति चिन्तयामास। ततः कामान्वितः नन्दः स्वजनैः वृजजनैः च सह उत्तमाभरणरेश्मवस्त्रदानेन मानितः। वासुदेव, उग्रसेन, कृष्ण, उद्धव, बलरामादिभिः महतीं दक्षिणां प्राप्य, नन्दः यदुभिः सह प्रयाणाय प्रस्थितः। नन्दः गोपाः गोप्यश्च गोविन्दपादारविन्दे मनः निवेश्य, तस्मात् प्रत्याहर्तुं न शेकुः, तेन मथुरां प्रस्थिताः। स्वजनगतेषु, कृष्णदेवताः वृष्णयः वर्षाकालं समीक्ष्य पुनः द्वारकां प्रत्यागच्छन्। ते स्वजनैः सह यदुदेवमहोत्सवं तीर्थयात्रासमये जातं, सखिसंमेलनादिकं च लोकाय निवेदयामासुः। एवं दशमस्कन्धस्य द्वितीयभागस्य चतुःशीतितमः 'तीर्थयात्रावर्णन' नामकः अध्यायः समाप्तः। राजा परीक्षित् उवाच—हे ब्रह्मन्, वयं रामकृष्णयोः भगिन्याः विषये ज्ञातुमिच्छामः—कथं अर्जुनः तां विवाहयामास, कथं सा मम मातामही अभवत्? श्रीशुक उवाच—तीर्थयात्रायाम् अर्जुनः प्रभासं प्राप्य, तत्र मातुलकन्यायाः वृत्तान्तं श्रुतवान्।