यदा धर्मक्षेत्रे महान् समवेतः राजर्षयः पाण्डवाश्च भगवान् कृष्णः बलरामश्च उपविष्टाः आसन्, तदा तत्र महर्षयः समागताः। तत्र व्यासः, नारदः, च्यवनः, देवलः, असितः, विश्वामित्रः, शतानन्दः, भारद्वाजः, गौतमः च उपस्थिताः। तदनन्तरं रामः शिष्यैः सहितः, venerable वसिष्ठः, गालवः, भृगुः, पुलस्त्यः, कश्यपः, अत्रिः, मार्कण्डेयः, बृहस्पतिः च अपि तत्र आगताः। द्विताः, त्रितः, एकतः, ब्रह्मणः पुत्राः, अङ्गिराः, अगस्त्यः, याज्ञवल्क्यः, वामदेवः अन्ये च मुनयः तत्र समुपस्थिताः। एतान् दृष्ट्वा, ये राजानः पूर्वं उपविष्टाः आसन्, पाण्डवाः, कृष्णः, बलरामश्च, शीघ्रं उत्तस्थुः, जगतः पूज्यान् मुनीन् प्रणम्य। सर्वे तान् मुनीन् यथाविधि पूजयामासुः; रामः च अच्युतः च तान् सत्कारपूर्वकं वाक्यैः, आसनैः, पाद्येन, अर्घ्यैः, माल्यैः, धूपैः, चन्दनैः च सम्मानितवन्तौ। भगवान् धर्मस्वरूपः तेषां सुखोपविष्टानां मध्ये मधुरया वाचा सभायाः शान्तौ सर्वान् संबोधितवान्। स उवाच—"धन्यं नः जन्म, यद् योगेश्वरदर्शनं प्राप्तमिदं दुर्लभं देवानामपि। को वदेत्, ये अल्पतपसः अपि, येषां देवपूजने, ये लोकचक्षुषः, तादृशानां दर्शनस्पर्शनप्रश्ननमस्तकस्पर्शनं लभन्ते? न तीर्थानि, न मृन्मयाश्ममयाः देवाः, एवं शुद्धिं कुर्वन्ति; मुनयः तु केवलदर्शनेनापि क्षणमात्रेण पावयन्ति। न अग्निः, न सूर्यः, न चन्द्रतारकाः, न पृथिव्यापोऽन्तरिक्षवायवो वाक्चित्तं वा पृथक् पूज्यमानानि पापं नाशयन्ति; ज्ञानी, तु, क्षणमात्रसेवया, पापं नाशयन्ति। यः आत्मानं त्रिधातुमयं देहमिव मन्यते, स्वजनान् दारानात्मीयान् पश्यति, भूमिमेव पूजां मन्यते, तीर्थानीव जलमात्रं वेत्ति, न तु पण्डितान् सेवते—स गोनडुवद् भवति।" एवं भगवतः गम्भीरवचनं शृण्वन्तः, मुनयः मौनेन स्थिताः, बुद्धयः तस्य वाक्यस्य गूढार्थेन विमूढाः। दीर्घं विचार्य, मुनयः जगन्नाथं प्रहसन्तः ऊचुः—"भगवन्, तव ऐश्वर्यं लोकसंवरणाय; तव मायया, परमसत्यदर्शिनः अपि वयं मोहिताः। तव ऐश्वर्यं स्वमायया गूढं, कियदाश्चर्यम्! त्वं निरपेक्षः सन् अपि, सृष्टिस्थितिलयान् विविधान् करोति, तु न बध्यसे, यथा पृथिवी नामरूपभिः न विक्रियते। त्वं कालानुसारं स्वजनरक्षणाय, दुष्टनिग्रहार्थं च, सत्त्वगुणमाश्रित्य, वेदमार्गं धारयसि, वर्नाश्रमात्मा परमपुरुषः। तपःस्वाध्यायसंयमैः विशुद्धं तव हृदयं, तत्र व्यक्ताव्यक्तातीतं तत्त्वं प्रत्यगभूतम्।" "अत एव ब्रह्मन्, त्वं ब्राह्मणसंघं पूजयसि, यः वेदस्य तव च कारणम्; तेन त्वं ब्रह्मनिष्ठेषु श्रेष्ठो जातः। अद्य, अस्माकं जन्म, विद्या, तपः, दृष्टिः च सफलम्, यः त्वां परमपुरुषं दृष्ट्वा परमं श्रेयो लब्धम्। नमः कृष्णाय, यस्य बुद्धिः कदापि न व्यभिचरति, यस्य महिमा योगमायया गूढा, यः परमात्मा। यं नृपाः, वृष्णयः अपि, केवलं तस्मिन् रममाणाः, न जानन्ति—स एव कालात्मा, मायापरिवृतः।" "यथा सुप्तः पुरुषः, भूतगुणान् पश्यन् अपि, आत्मानं नामरूपवस्तुव्यतिरिक्तं न वेत्ति; एवं, तव मायया, नामवस्तुन्द्रियासक्तचित्तः, स्मृतिविभ्रमात् त्वां न वेत्ति। अद्य तव पादौ दृष्टवन्तः, ये पापपुञ्जं नाशयन्ति, पुण्यतीर्थनिवासः, योगसिद्धैः हृदि संस्थितः; ये तव भक्ताः, भक्ति-प्रवाह-विवृत्त-आन्तरावरणाः, तव पदवीं प्राप्नुवन्ति—तेषां अनुग्रहं कुरु।" एवमुक्त्वा, मुनयः कृष्णं, धृतराष्ट्रं, युधिष्ठिरं च अनुन्य, स्वस्वाश्रमं गन्तुम् उद्यताः। तान् दृष्ट्वा, श्रीवासुदेवः समीपमागत्य, प्रणम्य, सम्मान्य, वशीवाक्यं प्रोवाच—"मुनयः, सर्वे देवाः इव, नमः। कृपया ब्रूयात, कर्मणा कर्मबन्धनं कथं नश्यति?" तदा नारदः उवाच—"ब्राह्मणाः, न विस्मयः, यद् वासुदेवः आत्मनः श्रेयः ज्ञातुम् इच्छन्, अस्मान् पृच्छति, कृष्णं आत्मजं मन्यमानः। अत्र, मनुष्येषु, सन्निकर्षात् अवज्ञा जायते, यथा गङ्गां विहाय अन्यत् जलं शोधने इच्छन्ति। यः स्वयम्, परैः, गुणैः च, कदापि न हीयते, स कालसृष्ट्यादिभिः न बाध्यते। स भगवान्, अविभक्तः, दुःखकर्मगुणप्रवाहैः अप्रतिहतः, स्वशक्तिभिः च्छन्नः, यथा मेघधूमग्रहैः सूर्यः, तथा प्रमाद्यते।" एवमुक्त्वा, मुनयः अनकदुन्दुभिं संबोधितवन्तः, सर्वेषां नृपाणां, अच्युतपुत्रयोः च सन्निधौ। "कर्मनाशः कर्मणा एव विधीयते, श्रद्धया सर्वयज्ञेश्वरं विष्णुं यज्ञैः पूजयेत्। एष मनःशमः, शास्त्रदृष्ट्या कविभिः प्रदर्शितः, योगमार्गः सुखदः। द्विजगृहस्थस्य शुभः पन्थाः एषः, यः शुद्धया, श्रद्धया, यथाशक्ति पूजनीयः। धनेन यज्ञदानयोः, दारपुत्रैः गृहस्थ्ये, आत्मना च स्वर्गे, कालक्रमेण त्याज्यं; ये ग्रामकार्यं परित्यज्य, तपोवनं गताः, ते स्थितप्रज्ञाः।" "द्विजः, त्रिभिः ऋणैः जातः—देवऋषिपितृभ्यः; यज्ञैः, स्वाध्यायेन, पुत्रैः च तान् न्यासयेत्; न निवृत्तः प्रेत्य पतति। त्वं द्वाभ्यां ऋणाभ्यां मुक्तः, ऋषिपितृभ्यः; देवऋणं यज्ञैः निःश्रेयसम्, ऋणमुक्तोऽनाथः भव।" "वासुदेव, निश्चितं, त्वं हरिं परमभक्त्या पूजितवान्, स एव तव सुतः अभवत्।" इति श्रुत्वा, वासुदेवः, महात्मा, मुनिपुरोहितान् प्रणम्य, तान् तुष्टिं प्राप्य, वरं च वव्रे।