सर्वे वयं केवलं तस्य गदाधरस्य श्रीपदांबुजधूलिं शिरसि धारयितुमिच्छामः, या तस्य पत्न्याः स्तनलेपनस्य सुरभिणा गन्धेन सुगन्धिता अस्ति। तं गोपालकं महात्मानं गोचारणकाले तस्य पादस्पर्शमविलाषन्ते व्रजस्य गोप्यः, पुलिन्द्यः, तृणानि ओषधयः, गावः, गोपालबालकाः च। शुकः उवाच—यदा कुन्ती, सुभद्रा, द्रौपदी, माधवी, राजपत्न्यः तथा स्वगोप्यः श्रीकृष्णस्य आत्मनः प्रति गाढं स्नेहं श्रुतवन्त्यः, तदा सर्वाः विस्मिता अभवन्, नेत्रेषु अश्रुपूरिताः। स्त्रियः स्वयम् स्वयम् मध्ये, पुरुषाः पुरुषेषु मध्ये संवादं कुर्वन्तः, तस्मिन्नेव समये मुनयः कृष्णं बलरामं च द्रष्टुमुत्सुकाः समागच्छन्। तत्र व्यासः, नारदः, च्यवनः, देवलः, असितः, विश्वामित्रः, शतानन्दः, भरद्वाजः, गौतमः च आगच्छन्। रामः शिष्यैः सह, पूज्यः वसिष्ठः, गालवः, भृगुः, पुलस्त्यः, कश्यपः, अत्रिः, मार्कण्डेयः, बृहस्पतिः च आगच्छन्। द्वितः, त्रितः, एकतः, ब्रह्मपुत्राः, अङ्गिराः, अगस्त्यः, याज्ञवल्क्यः, वामदेवः च अन्ये च आगच्छन्। तान दृष्ट्वा, राजानः पूर्वं उपविष्टाः, पाण्डवाः, कृष्णः, बलरामः च सहसा उत्थाय जगत्पूज्येभ्यः प्रणम्य नमस्कृतवन्तः। सर्वे तान् मुनीन् यथायोग्यं पूजितवन्तः, रामः अच्युतः च स्वागतवाक्यैः, आसनैः, पाद्यैः, अर्घ्यैः, माल्यैः, धूपैः, चन्दनैः च सम्मानितवन्तः। भगवान् धर्ममूर्तिः तान् समासीनान् सान्त्वनवाक्यैः सम्बोधितवान्, महती सभा तस्य गम्भीरवचनानि मौनं श्रूयन्ति। भगवान् उवाच—अहो, अस्माकं जन्मनः परमं फलम् प्राप्तम्, यत् योगेश्वराणां दर्शनं, यत् देवैः अपि दुर्लभम्। किं तेषां अल्पतपसां, ये देवपूजायाम्—यः लोकेक्षणः—योगिनां पाददर्शनं, स्पर्शनं, प्रश्नं, नमः च लभन्ते। न हि तीर्थानि, न मृन्मयाः देवाः, तादृशं शुद्धिं कुर्युः; केवलं साधवः दृष्टिमात्रेण शुद्धिं यच्छन्ति। न अग्निः, न सूर्यः, न चन्द्रतारकाः, न भूमिः, जलम्, आकाशः, वायुः, वाक्, मनः—यद्यपि पृथक् पूज्यन्ते—पापं न हन्ति; ज्ञानेन युक्ताः साधुपूजया क्षणमात्रेण पापं नाशयन्ति। यो देहत्रयात्मनं मन्यते, पत्निं बान्धवान् स्वजनं मन्यते, भूमिं पूज्यां मन्यते, तीर्थं केवलं जलं मन्यते, परं साधून् न सेवते—स गवयः वा गर्दभः। शुकः उवाच—एवं श्रीकृष्णस्य अगाधं ज्ञानं श्रुत्वा, मुनयः तुष्णीं आसन्, तेषां मनांसि तस्य वचनगम्भीर्येण व्याकुलितानि। दीर्घं विचार्य, मुनयः जगन्नाथं स्मितपूर्वकं ऊचुः—तव ऐश्वर्यं लोकसंग्रहार्थं स्थापितम्। मुनयः ऊचुः—हे परमसत्यविद्, तव मायया वयं अपि विश्वनिर्मातृणां मध्ये मोहिताः; तव ऐश्वर्यं स्वमायया गुप्तम्—कथं अद्भुतं तव कर्म! निःस्पृहः सन्, त्वं बहुधा सृष्टिं स्थापयसि, संहरसि, न बध्यसे—यथा भूमिः नामरूपेभ्यः न विक्रियते। तव महत्तत्त्वस्य कर्माणि अद्भुतानि, गोपनीयानि। कालानुसारं, स्वजनरक्षणाय, दुष्टनिग्रहाय, वेदानां सनातनमार्गस्य संस्थापनाय, त्वं सत्त्वगुणं स्वीकृत्य, परमपुरुषः, वर्णाश्रमात्मा, लीलया धर्मं स्थापयसि। हे ब्रह्मन्, तपः, अध्ययनं, दमेन शुद्धं तव हृदयम्; तत्र दृश्यं, अदृश्यं, तद्वत्तरं च अनुभूयते। तस्मात्, ब्रह्मन्, त्वं ब्राह्मणसमाजं पूजयसि, यः शास्त्रस्य, तव च मूलम्; अतः ब्रह्मनिष्ठेषु श्रेष्ठः भूत्वा स्थितः। अद्य, अस्माकं जन्म, विद्या, तपः, दर्शनं च फलितम्; त्वं परमगत्यः साक्षात् लब्ध्वा, परमं श्रेयः प्राप्तम्। नमः तस्मै श्रीकृष्णाय, यस्य बुद्धिः अव्यभिचारिणी, यो महात्मा स्वयोगमायया गुप्तः, परमात्मा च। यमिमं राजानः, वृष्णयः अपि, तं एव रमन्तः, न जानन्ति—स कालः, आत्मा, मायापट्टेन गुप्तः। यथा शयाने पुरुषे, भूतगुणान् अनुभूय, नामवस्तुशब्दातिरिक्तं आत्मानं न जानाति। तथा, मायया मोहितं मनः, नामवस्तुशब्देषु आसक्तम्, स्मृतिव्यत्ययात् त्वां न जानाति। अद्य, तव पादौ दृष्टवन्तः, यः पापराशिं नाशयति, यः तीर्थस्थानं, योगसिद्धैः हृदि संस्थितः; तव भक्ताः, हृद्गुणावरणं भेदित्वा, तव पथं प्राप्नुवन्ति—तैः कृपां दत्तुम् अर्हसि। शुकः उवाच—एवं दाशार्हं, धृतराष्ट्रं, युधिष्ठिरं च राजर्षिं, मुनयः स्वाश्रमं प्रतिगन्तुं मनः कृतवन्तः। तान दृष्ट्वा, श्रीवासुदेवः समीपं गत्वा, प्रणम्य, सम्मान्य, सुविनीतवचनं उवाच। श्रीवासुदेवः उवाच—हे मुनयः, सर्वदेवताः, नमः। कृपया कथयत, कर्मणा कर्मबन्धः कथं नश्येत। श्रीनारदः उवाच—हे ब्राह्मणाः, न विस्मयः, यद्वासुदेवः स्वहिताय, श्रीकृष्णं स्वपुत्रं मन्यते, अतः उत्तमं पृच्छति। इह, मनुष्येषु, सन्निकर्षात् अवमानः जायते, यथा गङ्गां त्यक्त्वा अन्यं जलं शुद्ध्यर्थं इच्छन्ति। यस्य आत्मसाक्षात्कारः, कालसृष्टिसंहारादिभिः, स्वेन, परेण, गुणैः, कदापि न ह्रस्यति। स भगवान्, अविभक्तः, दुःखकर्मगुणप्रवाहैः न बाध्यते, स्वशक्तिभिः—प्राणादिभिः—गुप्तः; यथा सूर्यः मेघैः, कुहैः, तिमिरैः आच्छादितः, तद्वत्। ततः, राजन्, मुनयः अनकदुन्दुभिं संबोध्य, सर्वराजानां, अच्युतवंशजयोः च पुरतः वदन्तः। कर्मनाशः कर्मणा इति विद्वद्भिः निश्चितः—श्रद्धया सर्वयज्ञपतिं विष्णुं यज्ञैः पूजयेत। एष मनःशमः कविभिः शास्त्रदृष्ट्या दर्शितः; योगमार्गः सुलभः, आत्मानं हर्षयति। एष शुभो मार्गः द्विजगृहस्थस्य, यं शुद्धोपायैः, श्रद्धया, स्वसंपत्त्या पूजयेत। विद्वान्, यज्ञदानैः अर्थकामं त्यजेत्, गार्हस्थ्येन पत्नीपुत्रकामं त्यजेत्, स्वार्थं स्वर्गकामं त्यजेत्, हे प्रभो, समये; ये ग्रामे सर्वकामं त्यक्त्वा, तपोवनं गताः, स्थिराः।