सर्वेभ्यः नमः। इदानीं उक्तानां श्लोकानां आधारेण एकं सुस्पष्टं, भावपूर्णं, श्रद्धायुक्तं आख्यानं संस्कृतभाषायाम् उपवर्णयामि— स्मरणीयः स प्रसङ्गः यत्र भगवान् श्रीकृष्णः स्वशार्ङ्गधनुषं गृहीत्वा, उत्तमचतुर्हययुक्तं रथं समारोप्य, स्वकवचं धारयित्वा, चतुर्भुजः सन् रणभूमौ स्थितवान्। तत्र दारुकः सुवर्णमणिमण्डितं रथं सञ्चालयन्, राज्ञः सर्वे दृष्ट्वा, यथा मृगाधिपः अन्यान् पशून् उपेक्ष्य स्वं शिकारं नयति, एवं श्रीकृष्णः रथं प्रापयन् आसीत्। अन्ये राज्ञः मार्गे तं अवरोधयितुं धनुष्मन्तः शस्त्रधारिणः कृष्णं हरिं यथा ग्रामसिंहाः अनुयन्ति, तथा तं अन्वगच्छन्। किन्तु शार्ङ्गधनुषः शरवर्षेण तेषां बाहवः, पादाः, ग्रीवाः छिन्नाः; केचन युद्धे पतिताः, अन्ये युद्धं परित्यज्य पलायिताः। अनन्तरं यदुवंशेश्वरः श्रीकृष्णः दिव्यध्वजैः सूर्यछायायुक्तैः, चित्रितद्वारैः भूषितां पुरीं प्रविष्टवान्, या स्वर्गे भूमौ च प्रसिद्धा, यथा नौका स्वसमीपे तीरं प्राप्नोति। तत्र मम पिता स्वबान्धवान्, मित्राणि, सम्बन्धिनः च उत्तमवस्त्रैः, भूषणैः, शय्यासनादिभिः सम्मानितवान्। दासीभिः, सर्वविधधनैः, सैनिकैः, रथैः, अश्वैः च, पूर्णभक्त्या बहुमूल्यशस्त्राणि दत्तवान्। वयं गृहदासीः तस्य आत्मनः तुष्टस्य सेवायाः अधिकारिण्यः अभवाम, यथार्थतपस्याः पूर्णवैराग्यस्य च प्रभावेन। तत्र श्रीकृष्णस्य पत्न्यः उक्तवन्त्यः—यदा भौमासुरं तस्य अनुचरान् च युद्धे हत्वा, अस्मान् राजकन्याः मोचितवान्, तदा तस्य पदकमलस्य स्मरणं कृत्वा, सर्वकामदं तं विवाहाय स्वीकृतवान्, अस्मान् संसारबन्धनात् मोक्षं दत्तवान्। न वयं राज्यं, ऐश्वर्यं, स्वामित्वं, ब्रह्मपदं वा, अपि च अनन्तं हरिधाम अपि इच्छामः। केवलं तस्य श्रीपादधूलिं शिरसि धारयितुं कामयामः, या तस्य प्रियाङ्गनायाः स्तनलेपनगन्धयुक्ता, गदायुधस्य तु। व्रजगोप्यः, पुलिन्द्यः, तृणानि, औषधयः, गोः, गोपालकः च, सर्वे तस्य महात्मनः चरणस्पर्शं इच्छन्ति, यदा सः गोः पालनं करोति। एवं स्त्रियः स्वसामान्येषु, पुरुषाः पुरुषेषु संवादं कुर्वन्तः, तत्र महर्षयः कृष्णं बलरामं च द्रष्टुं उत्सुकाः आगच्छन्। तत्र व्यासः, नारदः, च्यवनः, देवलः, असितः, विश्वामित्रः, शतानन्दः, भारद्वाजः, गौतमः च आगच्छन्। रामः शिष्यैः सह, पूज्यः वसिष्ठः, गालवः, भृगुः, पुलस्त्यः, कश्यपः, अत्रिः, मार्कण्डेयः, बृहस्पतिः च आगच्छन्। द्वितः, त्रितः, एकतः, ब्रह्मपुत्राः, अंगिराः, अगस्त्यः, याज्ञवल्क्यः, वामदेवः च अन्ये च तत्र उपस्थिताः। ततः राज्ञः, पूर्वं उपविष्टाः, पाण्डवाः, श्रीकृष्णः, बलरामः च तान् दृष्ट्वा, शीघ्रं उत्थाय, जगत्पूज्येषु नमस्कारं कृतवन्तः। सर्वे तान् महर्षीन् यथायोग्यं पूजितवन्तः, रामः अच्युतः च स्वागतवाक्यैः, आसनैः, पाद्यैः, अर्घ्यैः, माल्यैः, धूपैः, चन्दनैः च सम्मानितवन्तः। भगवान् धर्मस्वरूपः तान् सुस्थितान् सन्तः समीक्ष्य, सभायाः महान् जनसमूहः मौनं कृत्वा, सुस्पष्टं वचनं अवदत्— "अहो, अस्माकं जन्म, यः योगेश्वराणां दर्शनं प्राप्तम्, यत् देवैः अपि दुर्लभम्। यः अल्पतपस्वी जनः, देवपूजायाम्, जगत्साक्षिभूतानां दर्शनं, स्पर्शनं, प्रश्नं, पादसेवनं च लभते, तस्य किं वदामः? न तीर्थजलानि, न मृत्तिकशिलादेवाः, तादृशं शुद्धिं यथा साधवः केवलं दर्शनात् क्षणमात्रेण ददाति। न अग्निः, न सूर्यः, न चन्द्रतारकाः, न पृथिव्यादि, न वायुः, न वाणी, न मनः—स्वतन्त्रपूजायाम् पापं नाशयन्ति; केवलं सत्सेवया क्षणमात्रेण पापं नश्यति। यो त्रिधातुमयं देहं आत्मा इति मन्यते, पत्निं बान्धवान् स्वं इति, भूमिं पादपूजनाय, तीर्थं जलमात्रं इति, न तु साधून् सेवते—सः गवयः वा गर्दभः वा।" शुकः उवाच—एवं श्रीकृष्णस्य गम्भीरं वचनं श्रुत्वा, महर्षयः मौनं कृत्वा, तस्य वाक्यस्य गूढार्थेन विस्मिताः अभवन्। दीर्घविचारं कृत्वा, स्मितं कृत्वा, जगन्नाथं प्रति अवदन्—"तव ऐश्वर्यं जनसमूहस्य एकत्रीकरणाय अस्ति।" महर्षयः ऊचुः—"त्वदीया मायया, हे परमार्थविद्, वयं अपि जगत्सृजः मोहिताः; तव ऐश्वर्यं स्वयमेव गुह्यं, तव कर्माणि अद्भुतानि।" "निरपेक्षः सन्, त्वं सृष्टिं, स्थितिं, संहारं बहुधा करोति, किन्तु न बध्नासि, यथा भूमिः बहुनामरूपवती अपि न बदलते। तव कर्माणि अतिमहत्त्वपूर्णानि, अद्भुतानि।" "यदा यथा आवश्यकं, तदा तवजनरक्षणाय, दुष्टनिग्रहाय, वेदमार्गस्य संरक्षणाय, त्वं सत्त्वगुणं धारयन्, धर्मं स्थापयसि, हे परमपुरुष, यः वर्णाश्रमात्मा।" "हे ब्रह्मन्, तव हृदयम् तपसा, अध्ययनैः, यमेन शुद्धम्; तत्र व्यक्तम्, अव्यक्तम्, तद्व्यतिरिक्तं च अनुभूयते।" "अतः ब्रह्मण्यम्, शास्त्रस्य, तव स्वस्य च मूलं, ब्राह्मणसमाजं पूजयसि; तेन ब्रह्मण्यमध्ये श्रेष्ठः भवसि।" "अद्य अस्माकं जन्म, विद्या, तपः, दृष्टिः च सफलाः; यत् त्वया, परमगत्याः साक्षात्कारेण, उत्तमं फलम् प्राप्तम्।" "नमः श्रीकृष्णाय, यस्य बुद्धिः अच्युताः, ऐश्वर्यं स्वयोगमायया गूढम्, यः परमात्मा।" "यस्य राजा, वृश्नीः अपि, ये केवलं तं सुखयन्ति, न जानन्ति—सः कालस्वरूपः, आत्मा, मायापट्टेन आच्छादितः।" "यथा निद्रायाम् स्थितः पुरुषः, भूतगुणान् अनुभूत्वा, स्वात्मानम्, नामरूपातिरिक्तम्, न जानाति।" "एवं मायामोहात्, नामवस्तुसंयोगेन, मनः विक्षिप्तम्, त्वां न जानाति, स्मृतिक्षयात्।" "अद्य तव चरणदर्शनं, यः पापराशिं नाशयति, तीर्थस्थानं, योगसिद्धैः हृदि स्थापितम्, भक्तिभावेन अन्तरावरणं भेदित्वा तव मार्गं प्राप्तवन्तः भक्ताः—तव कृपा प्रदत्तव्या।" शुकः उवाच—एवं दाशार्हं (कृष्णं), धृतराष्ट्रं, युधिष्ठिरं च अभिवाद्य, राजर्षयः स्वाश्रमं प्रति गन्तुं मनः कृतवन्तः। तान् दृष्ट्वा, श्रीवासुदेवः समीपं गत्वा, नमस्कृत्य, सत्कारं कृत्वा, सुविनीतं वचनं अवदत्। इति, भगवत्कृपया, उक्तानां श्लोकानां आधारपर्यन्तं, कथा संस्कृतभाषायाम् सम्यक् उपवर्णिता।