राज्ञः स्वाभिमानं भग्नं कृत्वा निवृत्ताः सन्, भगवान् कृष्णः धनुः स्वयमेव सहजया लीलया सञ्चालयन् तद्गृहीत्वा तस्य संधानं कृतवान्। ततः स लक्ष्यम् अभिमुखीकृत्य, वारिणि मत्स्यं केवलं एकवारं दृष्ट्वा, तं बाणेन छित्वा भूमौ पतितवान्, यदा सूर्यः अभिजित्-नक्षत्रे स्थितः आसीत्। तस्मिन् काले अहम् अपि मन्दमणिनूपुरध्वनिना रंगभूमिं प्रविश्य, करयोः दिव्यरत्नमालां वहन्ती, नूतनपीतवाससा विराजमाना, लज्जास्मितानना, पुष्पमालाविलसितकेशा, शनैः प्रविष्टा। तत्र मम वदनं उन्नम्य, विशालकुण्डलशोभितगण्डस्थला, मृदुस्मितावलोकनैः राज्ञः शनैः निरीक्षन्ती, मनसा मुरारिं प्रणम्य, तस्य स्कन्धे मालां समर्पितवती। तस्मिन् क्षणे दुन्दुभयः, आनकाः, शङ्खाः, भेर्यः, अन्ये च वाद्याः निनदन्ति स्म; नर्तक्यः नृत्यन्ति, गीतकाराः गायन्ति च। भगवति मायापतौ मया एव एवं वरिते, राजर्षयः कामाग्निना दग्धा, द्रौपद्याः चयनं न सहन्ते स्म, परस्परं स्पर्धन्ति च। भगवान् चतुर्भिः उत्तमैः अश्वैः युक्तं रथमाधाय, शार्ङ्गं धनुः गृहीत्वा, कवचं धारयन्, चतुर्भुजः संग्रामे स्थितवान्। दारुकः सुवर्णभूषणयुक्तं रथमुत्सारयन्, राज्ञः पश्यन्तः, यथा मृगपति अन्यान् पशून् उपेक्ष्य स्वं हरति, तथा मां हरन्। केचन राजानः मार्गे तं निरोद्धुम् अभ्यधावन्, शस्त्रधराः, धनुष्मन्तः, यथा ग्रामसिंहा हरिम् अनुयान्ति। शार्ङ्गनिष्पिष्टबाणवर्षेण, केचन बाहुपादग्रीवच्छिन्नाः भूमौ पतिताः, अन्ये युद्धं परित्यज्य पलायितवन्तः। ततः भगवान् यादवपतिः दिव्यशोभायुक्तां पताकाध्वजच्छत्रैः अलंकृतद्वारां पुरीं प्रविष्टवान्, या स्वर्गे भूमौ च ख्याताऽस्ति, यथा नौः स्वतीर्थं प्राप्नोति। मम पितरः स्वबान्धवान्, मित्राणि, स्वजनांश्च, वस्त्राभरणशयनासनादिभिः सत्कारं कृतवान्। दास्यः, सर्वविधधनानि, सैनिकाः, रथाः, अश्वाः, दिव्यानि शस्त्राणि च, भक्त्या समर्पितानि। वयं तु तस्य गृहदास्यः, सत्यतपःवैराग्यबलात्, आत्मारामं तं सेवामहे। पत्नीभिः उक्तम्—स युद्धे भौमं सह अनुचरैः हत्वा, अस्मान् राजकन्याः विमुक्त्वा, तदङ्घ्रिपद्मं स्मरन्, सर्वकामदं, अस्मान् विवाहेन स्वीकृतवान्, संसारबन्धनात् मोक्षं च दत्तवान्। न वयं ऐश्वर्यं, अधिपत्यं, राज्यं, नापि ब्रह्मणः पदं, न चापि अनन्तं हरिधाम इच्छामः। केवलं तस्य श्रीवक्षःकस्तूरीगन्धयुक्तपादरजः शिरसि धारयितुम् इच्छामः, यः गदाधरः। व्रजयोषितः, पुलिन्द्यः, तृणवनस्पतयः, गावः, गोपबालकाः च, सर्वे तस्य महात्मनः गवां चरमाणस्य पादस्पर्शं लोलुप्यन्ति। शुकः उवाच—यदा कुन्ती, सुभद्रा, द्रौपदी, माधवी, राजपत्नीः, स्वगोप्यश्च, श्रीकृष्णस्य परमात्मनः अपारस्नेहं श्रुत्वा, सर्वाः विस्मिताः, अश्रुपूर्णलोचनाः अभवन्। स्त्रियः स्त्रीभिः, नराः नरैः सह संवादं कुर्वन्तः, तदा मुनयः कृष्णबलरामदर्शनलालसा, तत्र आगताः। व्यासः, नारदः, च्यवनः, देवलः, असितः, विश्वामित्रः, शतानन्दः, भरद्वाजः, गौतमः च आगताः। रामः शिष्यैः सह, वसिष्ठः, गालवः, भृगुः, पुलस्त्यः, कश्यपः, अत्रिः, मार्कण्डेयः, बृहस्पतिः च आगताः। द्वितः, त्रितः, एकतः, ब्रह्मपुत्राः, अङ्गिराः, अगस्त्यः, याज्ञवल्क्यः, वामदेवः, अन्ये च आगताः। तान् दृष्ट्वा, पूर्वं उपविष्टाः राजानः, पाण्डवाः, कृष्णः, बलरामः च, तत्क्षणात् उत्थाय, विश्वपूज्यान् तान् मुनीन् प्रणम्य, यथोचितं पूजार्हं कृतवन्तः। रामः, अच्युतः च, वचनैः, आसनैः, पाद्येन, अर्घ्यैः, माल्यैः, धूपैः, चन्दनैः च, तान् मुनीन् सम्यक् पूजितवन्तौ। भगवान् धर्मस्वरूपः, तेषां सुखासीनानां मध्ये, मन्दस्मितया मधुरया वाचा, सभायां सर्वे शृण्वन्तः, भाषितवान्— भगवान् उवाच—अहो, अस्माकं जन्म, यत् योगेश्वरदर्शनं लब्धम्, तद् देवैरपि दुर्लभम्। किं पुनः अल्पतपसां मनुष्याणां, ये देवान् पूजयन्ति, लोकचक्षूंषि, तेषां दर्शनस्पर्शप्रश्नप्रणिपातलाभः? न तीर्थानि, न मृन्मयानि देवप्रतिमाः, एवं शुद्धिं कुर्वन्ति; मुनयः तु केवलदर्शनेनापि, क्षणमात्रेण, पावयन्ति। न चाग्निः, न सूर्यः, न चन्द्रतारकाः, न पृथ्वी, नापो, न व्योम, न वायु, न वाक्, न मनः, पृथक् पूज्यमानानि, पापं हरन्ति; ज्ञानी तु सत्सङ्गेन क्षणमात्रेणापि, पापं नाशयन्ति। यः त्रिधातुमयात्मानं देहम् अवबुध्यते, स्वदारपुत्रादीन् आत्मीयान् मन्यते, भूमिम् अर्चयन्, तीर्थं केवलं जलम् इति पश्यति, न तु विद्वांसः सेवते, सः पशुवत् गवयः। शुकः उवाच—एवं श्रीकृष्णस्य अगाधबुद्धेः वचनानि श्रुत्वा, मुनयः मौनं स्थिताः, तस्य भाषायाः गम्भीर्येण मोहितचित्ताः। दीर्घं चिन्तयित्वा, मुनयः स्मितपूर्वकं जगन्नाथं प्राहुः—तव ऐश्वर्यं जनसमूहस्य सङ्ग्रहेनैव। मुनयः ऊचुः—त्वदीया माया, हे परमसत्यविद्, अस्मान् अपि, सर्गपतीन्, मोहितवती; तव ऐश्वर्यं स्वयमेव गुह्यं, तव कर्माणि विचित्राणि! त्वं निरपेक्षः सन् अपि, सृष्टिं रक्षसि, संहरसि च, न बध्यसे; यथा पृथ्वी नामरूपबहुला अपि, न विक्रियते, तथा। तव महिमा अद्भुतः, विचित्रः च! कालेन, स्वजनरक्षायै, साधूनां निग्रहाय, त्वं सत्त्वगुणमाश्रित्य, लीलया वेदमार्गं धारयसि, हे पुरुषोत्तम, वर्णाश्रमात्मन्! तव हृदयं तपस्वाध्यायसंयमसम्पन्नं शुद्धं; तत्र व्यक्ताव्यक्तातीतं तत्त्वं दृश्यते। तस्मात् त्वं ब्राह्मणसमूहं, वेदस्वरूपं, आत्मस्वरूपं, पूजयसि; तेन ब्रह्मनिष्ठेषु श्रेष्ठः। अद्य नः जन्म, विद्या, तपः, दृष्टिः च सफलाः, यतः त्वां परमपुरुषं दृष्ट्वा, परमं श्रेयः प्राप्तम्। नमः तस्मै श्रीकृष्णाय, यस्य बुद्धिः अच्युता, यस्य महत्त्वं स्वयम् योगमायया गूढं, सः परमात्मा।