एवं सततं सर्वेषु भूतेषु आत्मना च परमात्मना च स्थितानि भवन्ति, यः तद्विद् अक्षरं पश्यति, स मयि च परे च तौ अवलोकयति। भगवतः श्रीकृष्णस्य उपदेशेन गोप्यः तत्त्वज्ञानं प्राप्य, स्मरणेन तस्य प्राणान् विसृज्य, स्वात्मानं अतिचक्रुः। ताः उचुः—यस्य पद्मपद्मं योगिनः गम्भीरबुद्धयः हृदि चिन्तयन्ति, स एव संसारकूपात् मोक्षस्य आश्रयः, सः भगवान् अस्माकं गृहेषु अपि चेतसि सदा उद्गच्छतु। एवं दशमस्कन्धस्य द्वितीयभागे 'वृष्णिगोपसंगम' नाम द्व्यशीतितमः अध्यायः समाप्तः। शुक उवाच—एवं गोपीभ्यः अनुग्रहीतः भगवान् स्वगुरुः शरण्यः, ततः धर्मराजस्य युधिष्ठिरस्य च सर्वेषां प्रियसखीनां कुशलं पप्रच्छ। ये भगवता लोकनाथेन पृष्टाः सन्तः, तस्य पादारविन्ददर्शनात् पापक्षयाः, हृष्टचेतसः प्रत्युवाचुः। ते ऊचुः—भगवन्, तव पादाम्बुजामृतस्य, यद्भवतः मुखात् कदाचिद् प्रवहति, तद् यः शृणोति कर्णपात्रेण, तेन देहस्मृतिजन्मबन्धनं छिद्यते। वयं त्रिविधात्मभावं त्यक्त्वा, सर्वकर्मशुद्धाः योगशास्त्रकालस्थापनया अविच्छिन्नसुखज्ञानं प्राप्ताः, तव मायामयं परमपदं परमहंसमार्गं प्रणमामः। एवं अन्धककौरवपत्नीः समागत्य, श्रीगोविन्दस्य कीर्तिप्रतिष्ठितं चरितं परस्परं गायन्त्यः, तं लोकत्रये प्रसिद्धं, शृणु, वक्ष्यामि। श्रीद्रौपदी उवाच—हे वैदर्भि! हे भद्रे! हे जाम्बवति! हे कौशले! हे सत्यभामे! हे कालिन्दि! हे शैब्ये! हे रोहिणि! हे लक्ष्मणे! कृष्णपत्नीः, कथयत—भगवान् स्वयम् कथं स्वशक्त्या लौकिकवद् कृत्वा भवतीः विवाहितवान्? श्रीरुक्मिण्युवाच—यदा क्षत्रियाः सायकधारिणः मां चेदिराजाय दातुम् इच्छन्तः, तस्य पादधूलिः राजसैनिकशिरसि विराजमाना, तदा स भगवान् सिंह इव अजामण्डलात् मां हृतवान्। तस्य श्रीनिवासस्य पादौ मया पूज्यौ। श्रीसत्यभामा उवाच—यः मम सपत्न्या शापं मार्जयितुम्, पृथिव्याः नृपं जित्वा, मणिं आनयत्, पितरं त्रासयामास, अन्यस्मै दत्तायाः अपि मां स्वयमेव गृहीत्वा पतिः अभवत्। श्रीजाम्बवत्युवाच—यः देहकर्ता, मम स्वामी, सीतापतिः, पित्रा सह एकविंशति दिनान्य् युद्धम् अकरोत्, तं परिक्ष्य पितरौ मां तस्मै दत्तवान्, मणिना पादौ गृहीत्वा तस्य दासी अभवम्। श्रीकालिन्द्युवाच—यः मम तपः जानन्, श्रीपादस्पर्शनकांक्षिण्याः, सखा रूपेण आगत्य, हस्तं गृहित्वा, मां स्वगृहमार्जनीम् अकरोत्। श्रीमित्रविन्दा उवाच—स्वयंवरे आगत्य, नृपतीन् जित्वा, गजः इव स्वभार्यां हृत्य, भ्रातॄन् अपाकुर्यात्, मां श्रीनगरं नीतवान्। तस्य पादसेवायाः मे भाग्यं अस्तु। श्रीसत्या उवाच—पिता मम नृपानां बलवीर्यं परीक्ष्य, सप्त तीक्ष्णशृङ्गिणः वृषभान् स्थापयामास; स भगवान् वीरमदनाशनः, तान् बालः इव बध्नन्, मां विजयमूल्येन, दासीभिः सेनया च सह, रणमार्गे नृपतीन् जित्वा, स्वपत्नीं कृतवान्। श्रीभद्रा उवाच—मम पितरौ मातुलं आहूय, कृष्णाय मां स्नेहात्, सेनया च बन्धुभिः सह, दत्तवन्तौ। तस्य पादस्पर्शः जन्मनि जन्मनि मे अस्तु, यतः कर्मसंसारिणः परमं श्रेयः लभ्यते। श्रीलक्ष्मणा उवाच—नारदात् पुनःपुनः श्रीकृष्णस्य जन्मकर्मश्रवणात्, मम मनः मुकुन्दे दृढं न्यविशत्, त्रैलोक्यपालान् अपि त्यक्त्वा। तत् ज्ञात्वा, स्नेहात् पिता बृहत्सेनः मम विवाहाय उपायं चकार। यथा पाञ्चालीस्वयंवरे मत्स्यार्थं मत्स्यः बहिर्गूढः, जलान्तर्गतः दृश्यते स्म, एवं अत्रापि कृतम्। तदाकर्ण्य, सर्वतः नृपाः धनुर्विद्यायाम् निपुणाः, सहाचार्यैः सह, सहस्रशः नगरीं आगच्छन्। पिता तान् आयुःबलानुसारं सत्कारं कृत्वा, ये इच्छन्ति, ते सभायां धनुष्काण्डं गृह्णन्ति। केचन धनुः कृत्वा न शेकुः, केचन ज्यानि कर्षन्तः पतिताः। अन्ये—मगध, अंभष्ठ, चेदिराजाः, भीम, दुर्योधन, कर्ण—धनुः सज्जीकृत्यापि, तत्त्वं न अवगच्छन्। अर्जुनः जलान्तर्गतम् मत्स्यप्रतिबिम्बं दृष्ट्वा, लक्ष्यम् अवबुध्य, बाणं मुमोच; स बाणः लक्ष्यं न चिच्छेद, केवलं स्पृष्टवान्। राजानः गर्वभङ्गेन निवृत्ताः, तदा भगवान् धनुः सज्जीकृत्य, सहजेनैव ज्यानि कर्षन्। एकवारं जलान्तर्गतम् मत्स्यं दृष्ट्वा, सायकं सन्धाय, तं छित्वा पातितवान्, अभिजित्संस्थाने सूर्ये। अहं तदा नूतनपटाम्बरधारिणी, मणिमयस्वर्णहारं हस्ते धृत्वा, मन्दस्मिता, पुष्पमाल्यविन्यस्तकेशा, रत्ननूपुरध्वनिना साभरणा, सभां प्रविष्टा। वदनं समुन्नम्य, मणिकुण्डलदीप्तगण्डा, मृदुस्मितविलोचनैः नृपान् निरीक्ष्य, हृदये मुरारिं समर्च्य, तस्य स्कन्धे हारं न्यधम्। तस्मिन्नवसरे, दुन्दुभ्यः, आनकाः, शङ्खभेर्यः, वाद्ययः, नर्तक्यः, गीतकाराः च ननृतुः। भगवति मया स्वीकृते, राजर्षयः, द्रौपदीवरणं असहन्तः, परस्परं स्पर्धां चक्रुः। स मां चतुर्हययुक्ते रथे स्थापयित्वा, शार्ङ्गं धनुः गृहीत्वा, कवचं धारयन्, चतुर्भुजः युद्धभूमौ स्थितवान्। दारुकः सुवर्णभूषणरथं सारथ्यं कृत्वा, राजानः पश्यन्तः, सिंह इव पशूनां मध्ये प्रियां हरति। राजानः केचन मार्गे रथं निरुद्धुम् आयुधधारिणः, हरिं ग्रामसिंहा इव धावन्तः। शार्ङ्गधनुषः शरवृष्ट्या, केचन बाहुपादग्रीवच्छेदेन पतिताः, अन्ये युद्धं परित्यज्य पलायिताः। भगवान् यदुपतिः, दिव्यध्वजपताकाभिः, चित्रद्वारैः भूषितां पुरीं प्रविष्टवान्, सा स्वधाम्नि नौका इव स्वपुरं प्राप्ता, दिवौकसां भूवलोकस्य च कीर्तिता। पिता च मम सखीन्, बान्धवान्, बन्धूंश्च, वस्त्राभरणशय्यासनादिभिः सत्कृत्य, संतोषयामास।