भगवान् श्रीकृष्णः, एकान्ते स्थितान् ताः गोप्यः समीपमागत्य, स्नेहेन ताः परिष्वज्य, कुशलप्रश्नं कृत्वा, सस्मितं मधुरं वचनमुवाच। सः पप्रच्छ—"अपि स्मरसि सख्यं नः, यथा वयं स्वार्थसिद्धये दीर्घकालं प्रव्रज्य, शत्रुपक्षविनाशनं मनसि कृत्वा, एकचित्ताः अभवाम। किं वा मन्यध्वं, अस्मासु किञ्चिदसद्भावमिति? नूनं सर्वेषां भूतानां योगक्षेमं भगवान् एव करोति, स एव संगच्छति, स एव पृथक्करोति। यथा वातः मेघान् तृणानि कर्पासं रजः च संहृत्य, पुनः विक्षिपति, एवं सृष्टिकर्ता अपि भूतानां संयोगवियोगौ करोति। मयि भक्तिः, अमृतत्वस्य हेतुः, सुभग्येन युष्माकं मयि अनुरागः उत्पन्नः, येन सर्वविघ्नाः नष्टाः। अहं एव सर्वभूतानां आदि अन्तः अन्तर्यश्च बहिर्यश्च, यथा आकाशं जलं पृथिवी वायुः तेजश्च भूतानां आधाररूपेण सन्ति। एवं आत्मना परमात्मना च भूतानि भूतेषु स्थितानि, मयि च अक्षरे च, येन अक्षरदर्शिनः पश्यन्ति। एवं भगवान् श्रीकृष्णेन आत्मविद्यया उपदिष्टाः गोप्यः, तं स्मृत्वा प्राणान् संजह्रुः, स्वात्मानं अतिक्रम्य, परमानन्दे लीनाः अभवन्। ताः ऊचुः—"यस्य पादारविन्दं योगिवर्याः हृदि ध्यायन्ति, यो संसारकूपात् उद्धरणस्य आश्रयः, स भगवान् नः, गृहेषु अपि वसन्तीनां, मनसि सदा उदेतु।" एवं दशमस्कन्धस्य द्वितीयभागे 'वृष्णिगोपसंगम' नाम द्व्यशीतितमं अध्यायः समाप्तः। ततः श्रीशुक उवाच—गोप्यः एवं सम्पूज्य, तासां स्वामिनं शरण्यं श्रीकृष्णं, युधिष्ठिरस्य च सर्वसखीनां कुशलं पप्रच्छ। तेन पृष्टाः, तस्य पादाम्बुजदर्शनात् पापक्षयम् अनुभूय, प्रमोदेन हृदयानि ययुः। ताः ऊचुः—"भो महात्मन्, यदवदन्ति तव पादाम्बुजामृतं, यः कदाचिद् वचसि प्रवहति, तं यः कर्णयोरपानयति, तेन देहाभिमानविस्मृत्यै संसृतिबन्धमोक्षाय पर्याप्तम्। त्रिविधात्मभावं त्यक्त्वा, कर्मपवित्राः वयं तव मायामयमपि रूपं, योगशास्त्रकालस्थापनं, परमहंसगतिं, प्रणमामः।" एवं ताः अन्धककौरवानां पत्न्यः, श्रीगोविन्दस्य कीर्तिप्रसूनमालां परस्परं गायन्त्यः, तं पुरुषरत्नं स्तुवन्त्यः, समागताः। तासां वार्ता विस्तरशः शृणु। श्रीद्रौपदी उवाच—"हे वैदर्भि, हे भद्रे, हे जाम्बवति, हे कौशले, हे सत्यभामे, हे कालिन्दि, हे शैब्ये, हे रोहिणि, हे लक्ष्मणे! श्रीकृष्णेन स्वयमेव कस्य प्रकारेण युष्मान् विवाहितवान्, तद् अस्मभ्यं कथयत।" श्रीरुक्मिण्युवाच—"मम स्वयंवरकाले धनुर्धराः राजानः शस्त्रं गृह्णन्तः, चेदिराजाय मां दातुं यत्नं कृतवन्तः। तदा श्रीकृष्णः, सिंह इव अजाविकायां स्वं भागं हरन्, मां हृतवान्। तस्य श्रीनिवासस्य पादौ अहं पूजयामि।" श्रीसत्यभामा उवाच—"ममान्यया सह पतिव्रतदोषं निवारयितुम्, सः पृथिवीपतिं जित्वा, स्यमन्तकं मणिं आनयित्वा, पितरं मम भीषयित्वा, अन्यस्मै दत्तां मामपि स्वयम् अवाप्तवान्।" श्रीजाम्बवत्युवाच—"सः देहकर्त्ता, रामरूपेण मम पित्रा एकविंशतिदिनानि युद्धं कृत्वा, तेन परीक्षितः सन्, पित्रा मे दत्तः। तस्य पादौ मणिना सह गृहीत्वा, अहं तस्य दासी अभवम्।" श्रीकालिन्द्युवाच—"मम तपोवनवासं ज्ञात्वा, तस्य पादसंस्पर्शकामनया, सः मित्ररूपेण आगत्य, मम हस्तं गृहीत्वा, गृहिण्याः रूपेण मां कृतवान्।" श्रीमित्रविन्दा उवाच—"मम स्वयंवरे, सः राजान् जित्वा, गज इव स्वां प्रियां बलात् गृहीत्वा, भ्रातॄन् अपाकुर्यात्, श्रीपुर्यां माम् आनयत्। तस्य पादसेवायाः मम भाग्यं अस्तु।" श्रीसत्या उवाच—"पितरः सप्त तीक्ष्णशृंगिणः वृषभान् स्थाप्य, वीर्यपरीक्षां कर्तुम् इच्छन्, सः सर्ववीरगर्वनाशकः, तान् बन्धित्वा, माम् दास्यदायिनीं सह सेवकिभिः स्वीकृतवान्।" श्रीभद्रा उवाच—"मम पितरौ मातुलं आहूय, कृष्णाय माम्, सानुचर्यां सेनां च दत्तवन्तौ। तस्य पादसंस्पर्शः जन्मनि जन्मनि मम स्यात्, येन कर्मसंसारे भ्रमणः परमं शिवं प्राप्नोति।" श्रीलक्ष्मणा उवाच—"नारदात् पुनः पुनः श्रीकृष्णस्य जन्मकर्मश्रवणेन, मम मनः मुकुन्दे पतितम्, त्रैलोक्यपालानपि परित्यज्य। तत् ज्ञात्वा, पितरौ बृहत्सेनः विवाहाय उपायं चकार। स्वयंवरे मत्स्यलक्ष्यं जलान्तर्गतम्, बहिर्दृष्टम्। तत्र राजानः सर्वशस्त्रविदः सहाचार्यैः आगत्य, धनुषि बाणं बद्ध्वा लक्ष्यवेधाय यत्नं कृतवन्तः। केचिद् धनुः न सन्दधुः, केचिद् बाणं योजयित्वा पतिताः। अन्ये, मगधाम्बष्ठचेदिराजाः, भीमदुर्योधनकर्णादयः, धनुः सन्दधुः, परन्तु लक्ष्यं न अवगम्य। अर्जुनः, जलान्तर्गते मत्स्ये, सावधानं बाणं सन्धान्य, लक्ष्यं स्पृशन्, न तु छित्वा। सर्वे राजानः गर्वभङ्गेन निवृत्ताः। तदा श्रीकृष्णः धनुः गृहित्वा, सहजं सन्धान्य, मत्स्यं एकदृष्ट्या छित्वा, सूर्ये अभिजित्संस्थाने स्थिते।" "अहं, नूतनपीताम्बरधारिणी, मणिमाल्यधारिणी, स्रग्विणी, मन्दस्मितमुखी, शनैः राजवृन्दं वीक्ष्य, मुरारिं हृदयेन चिन्तयन्ती, कण्ठे पुष्पमाल्यं समर्पयामि। ततः दुन्दुभ्यः, आनकाः, शङ्खाः, भेरीः च निनदन्ति, नर्तक्यः नृत्यन्ति, गीतकाराः गायन्ति। मया श्रीकृष्णः वरिते, राजर्षयः कामातुराः, द्रौपदीवरणं असहन्तः, परस्परं स्पर्धन्ते।" एवं श्रीशुकः सम्यक् आख्याय, श्रीभगवतः पत्नीनां विवाहकथां, भक्तिसंयुक्तया, स्नेहपूर्वकम् आख्यातवान्।