रौहिण्याः च देवक्या अपि व्रजेश्वरीं समालिङ्ग्य, तस्याः पूर्वस्नेहम् अनुस्मृत्य, कण्ठौ अश्रुभिः बाध्यमानौ अभवताम्। तदा तौ स्नेहस्मृत्या कम्पितवाणीम् इदं वचः ऊचतुः— “हे व्रजेश्वरि! त्वदीयं निश्चलस्नेहम् कः विस्मर्तुं शक्नुयात्? इन्द्रपदस्य प्राप्तौ च परित्यागे च, अस्य स्नेहस्य प्रतिदानं लोके नास्ति। यावत् अहम् अद्राक्षम्, तावत् तव मातरौ पितरौ त्वां हृष्टाः समृद्ध्यै पोषाय रक्षाय च स्वकर्तव्यं सम्यक् अकुर्वताम्। यथा पक्ष्माणि नेत्रयोः रक्षणाय भवन्ति, तथा सतां स्वर्गः न परमं भयम् अस्ति।” शुक उवाच— गोप्यः प्रियं कृष्णं दृष्ट्वा, स्वपक्ष्माणि दोषयामासुः, यतः ते तस्य दर्शनविघ्नाय आसन्। ताः नेत्रैः कृष्णं आलिङ्ग्य, हृदये तं संविवेशुः; एवं ताः तद्भक्तयेव दुर्लभां स्थितिं प्राप्तवत्यः। तदा भगवान् कृष्णः ताः एकान्ते उपगम्य, आलिङ्ग्य, कुशलं पप्रच्छ, स्मयमानः इदं वचनं उवाच— “कच्चित् स्मरथ स्नेहम् अस्माकं? यथा वयम् स्वकार्यसिद्धये दीर्घकालं शत्रुपक्षविनाशाय प्रव्रजिताः। कच्चित् अस्मान् कृतघ्नान् इति मन्यध्वं? न हि, ईश्वरः एव सर्वेषां संयोगवियोगयोः कारणम्। यथा वातः मेघान् तृणानि कर्पासं रजः च संगृह्णाति विक्षिपति च, तथा सृष्टिकर्ता सर्वाणि भूतानि संयोजयति विचालयति च। मयि भक्तिः अमृतत्वाय कारणम्; सौभग्येन भवत्याः मयि स्नेहः जातः, सर्वविघ्ननाशनः। अहं सर्वभूतानां आदि अन्तः अन्तरः बहिः च, यथा आकाशजलपृथिव्यादयः भूतानां। एवं भूतानि भूतैः आत्मना परमात्मना च मयि तथा परे च दृश्यन्ते, ये अक्षरदर्शिनः।“ शुक उवाच— एवं भगवता आत्मज्ञानोपदेशेन गोप्यः तं स्मृत्वा प्राणैः विलीनाः, आत्मानं अतिक्रान्तवत्यः। ताः ऊचुः— “यस्य पद्मपदयोः योगिनां हृदि ध्यायमानं, यो संसारकूपात् मोक्षस्य आधारः, स भगवान् अस्माकं गृहेषु स्थितानाम् अपि सदा चेतसि उदेतु।” एवं दशमस्कन्धस्य द्वितीयभागे ‘वृष्णिगोपसंगमः’ इति द्व्यशीतितमः अध्यायः समाप्तः। शुकदेव उवाच— एवं गोपीभ्यः भगवता आशीर्वादे दत्ते, स भगवान् तासां गुरुशरण्यः युधिष्ठिरस्य च सर्वमित्राणां कुशलं पप्रच्छ। तेन पृष्टाः, तस्य पाददर्शनसुखेन पाविताः, हृष्टचित्ताः प्रत्युवाचुः— “भगवन्, तव पदामृतस्य कुतः किंचिद् अशुभं स्यात्? यत् कदाचित् तव वक्त्रात् अपि प्रवहति, यः श्रोत्रपात्रैः पिबन् देहस्मृतिबन्धं छिनत्ति। त्रिविधात्मभेदं त्यक्त्वा, सर्वकर्मशुद्धाः वयम् अव्याहतसुखज्ञानं प्राप्तवन्तः। योगेन, शास्त्रकालसमाहितेन, तव रूपाय प्रणमामः, यः परमहंसमार्गः, मायया निर्मितः।” ऋषिः उवाच— एवं समागताः अन्धककौरवपत्नीः, लोकयशःशिरोमणिं गोविन्दं स्तुत्वा, परस्परं तस्य कथाः जगुः, या त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धाः। ताः कथाः शृणु, अहम् वक्ष्यामि। द्रौपदी उवाच— “हे वैदर्भि, हे भद्रे, हे जाम्बवति, हे कौशले, हे सत्यभामे, हे कालिन्दि, हे शैब्ये, हे रोहिणि, हे लक्ष्मणे! हे कृष्णपत्नीः, कथयत, भगवतः स्वयमेव यथा विवाहः अभवत्, यः स्वलीलया लोकविधिं अनुकरणं कृतवान्।” रुक्मिण्युवाच— “यदा धनुष्मन्तः वीराः मां चेदिराजाय दातुं प्रयत्नवन्तः, तदा स भगवान् सिंह इव अजाविकायाम् आत्मार्हां मां हरन्, तस्य श्रीनिवासस्य पादौ अहं सेवये।” सत्यभामा उवाच— “यः मम सपत्न्या शापं हर्तुं भूमिपतिं जित्वा स्यमन्तकं आनयत्, पितरं च अन्यान् च त्रासयत्, मम अन्यस्मै दत्तायाम् अपि मां स्वयमेव गृह्णाति।” जाम्बवत्युवाच— “स साक्षाद् देहकर्ता, मम पतिः, सीतापतिः, पित्रा सह एकविंशतिदिनानि युद्ध्वा, पितरं परिक्षायां स्थापयित्वा, मां रत्नेन सह तस्मै दत्तवान्। तस्य पादौ गृहीत्वा दासी अभवम्।” कालिन्द्युवाच— “मम तपस्यां कृष्णपादस्पर्शनकामनायाम् स्थितायाम्, स सखा रूपेण आगत्य, हस्तं गृहित्वा, गृहदासीमिव मां कृतवान्।” मित्रविन्दा उवाच— “स्वयंवरे स भगवान् समागतः, राजान् जित्वा, गजेन्द्र इव स्वां कन्यां हृत्वा, भ्रातॄन् अपाकृत्य, श्रीनगरं नीतवान्। तस्य पादसेवा मे अस्तु।” सत्या उवाच— “मम पितरः राजानां वीर्यबलपरीक्षायै सप्त तीक्ष्णशृङ्गिणः वृषान् स्थापयामास। स भगवन् तान् सहजं वत्सान् इव बालः बद्ध्वा, राजान् विजित्य, वीर्यशुल्केन मां दास्यादिभिः सह अवाप्तवान्। तस्य दासी स्याम्।” भद्रा उवाच— “मम पितरः मातुलं आमन्त्र्य, कृष्णाय मां सैन्यसख्यादिभिः सह दत्तवान्। तस्य पादस्पर्शः मम सर्वजन्मसु स्यात्, येन कर्मचक्रे भ्रमतः आत्मनोऽनुत्तमं श्रेयः स्यात्।” लक्ष्मणा उवाच— “नारदात् पुनःपुनः मुकुन्दकथाः शृण्वती, मनः तस्मै पद्महस्ताय समर्पितवती, लोकपालानपि परित्यज्य। तत् ज्ञात्वा, मम स्नेहात् पितरः बृहत्सेनः विवाहोपायं अचिन्तयत्। यथा पाञ्चाल्याः स्वयंवरे मीनलक्ष्यं स्थापितम्, तथा अत्रापि मीनः बहिर्गूढः, जलमध्येन दृष्टव्यः। तद्वृत्तं श्रुत्वा, सर्वदिशः राजानः, सर्वास्त्रविदः, गुरुभिः सह, नगरं आगच्छन्। पितरः सर्वान् बलवयसा सत्कृत्य, ये मां कामयन्ते, ते धनुष्यम् आरुह्य शरेषु सज्जीक्रियन्ते। केचित् धनुः गृहीत्वा तु न सन्धानयितुं शेकुः; केचित् ज्या उरसी स्थापयित्वा, तेन पतित्वा आहताः। अन्ये, मगधाम्बष्ठचेदिराजभिमदुर्योधनकर्णादयः, धनुः सन्धान्य, कार्यं न अवगच्छन्। अर्जुनः जलमध्यस्थं मीनप्रतिबिम्बं दृष्ट्वा, सावधानं शरं विसृज्य, लक्ष्यं न छित्त्वा, स्पृष्टवान्। राजानां गर्वभङ्गे तेषां निवृत्तेषु, भगवान् साक्षात् धनुः गृहीत्वा, सहजं सन्धान्य, शरं लक्ष्यम् उद्धिश्य, केवलं एकवारं जलमध्यस्थं मीनं दृष्ट्वा, शरेण छित्त्वा, सूर्येऽभिजित्संस्थाने स्थिते, तं पतितवान्।” एवं श्रीमद्भागवते दशमस्कन्धस्य द्वितीयभागे, वृष्णिगोपसंगमे, कृष्णपत्नीविवाहकथाः च, शुकमुखेन सम्यक् वर्णिताः।