वासुदेवः प्रेम्णा सन्तप्तः कृष्णं सस्नेहं समालिङ्ग्य कंसकृतान् दुःखान् स्मरन्, तदा पुत्रं गोकुले समर्पितवान् इत्यपि चिन्तयामास। तत्र कृष्णः रामः च पितरौ समालिङ्ग्य प्रणामं च कृतवन्तौ, प्रेमाश्रुभिः कण्ठः गद्गदः जातः, वाक्यं वक्तुं न शशाक। ततः भगिनी यशोदा तस्य पतिः च आत्मनः आसने तान् उपवेश्य, उभाभ्यां भुजाभ्यां समालिङ्ग्य, पुत्रयोः सर्वं दुःखं विसृज्य सुखं प्राप्नुतः। रोहिणी देवकी च व्रजेश्वर्यां समालिङ्ग्य, तया कृतं स्नेहम् स्मरन्त्यौ, अश्रुभिः कण्ठः गद्गदः कृत्वा, वाक्यं ऊचतुः— "कः तव स्थिरं सख्यं विस्मरितुं शक्नुयात्, हे व्रजेश्वरि? इन्द्रस्य राज्यं लब्ध्वा त्यक्त्वा अपि, तस्य प्रतिपूर्तिः अस्मिन लोके नास्ति।" "यावद् दृष्टं मया— तव मातरौ तव पितरौ च तव पालनं, पुष्टिं, रक्षणं च कृत्वा, धर्मं पूर्णं कृतवन्तौ। यथा पक्ष्माणि नेत्रं रक्षन्ति, तथा साधवः न भयं प्राप्नुवन्ति, स्वर्गः तेषां परमं न भवति।" शुकः उवाच— गोप्यः कृष्णं दृष्ट्वा, तं नेत्रैः आलिङ्ग्य, हृदयेषु तं स्थापयन्त्यः, पलकानि तिरस्कृत्य, तं दुर्लभं भक्तिं प्राप्तवन्त्यः। भगवतः तासां समीपं गत्वा, तासां कुशलं पृच्छन्, स्मितं कृत्वा, इदं वचनं उवाच— "स्मरथ वा सख्यं, यथा वयं स्वकार्यसिद्ध्यर्थं दीर्घकालं गत्वा, शत्रुवर्गविनाशे मनः उपन्यस्तम्।" "किम् नु अस्मान् कदाचित् कुपिताः, कृतघ्नान् इति मन्यध्वं? नूनं भगवान् सर्वाणि भूतानि योजयति च वियोजयति च। यथा वायुः मेघान्, तृणानि, कपासं, रजः च संगृह्य, विसृजति च, तथा स्रष्टा भूतानि योजयति च वियोजयति च।" "मद्भक्तिः अमृतत्वं यच्छति। सौभाग्येन तव मयि प्रेम उत्पन्नं, सर्वविघ्नान् नुदति। अहं भूतानां आदि, अन्तः, अन्तर्यः, बाह्यः च, यथा आकाशः, जलम्, भूमिः, वायुः, तेजः च स्थूलभूतानां।" "एवं भूतानि भूतिषु आत्मना परमात्मना च तिष्ठन्ति। द्वयं मयि च तस्मिन् च दृश्यते, ये अक्षरं पश्यन्ति।" शुकः उवाच— एवं कृष्णेन आत्मज्ञानं उपदिष्टाः गोप्यः, तं स्मरन्त्यः, प्राणाः विलीनाः, आत्मनः अतीत्य स्थिताः। ताः ऊचुः— "यस्य पद्मपदं योगविदः हृदि ध्यायन्ति, संसारकूपात् मोक्षस्य आधारः, सः भगवान् अपि गृहस्थायां मनसि सदा उदितः भवतु।" इत्येषा द्वितीयभागे दशमे स्कन्धे श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहंससंहितायां 'वृष्णिगोपसंगमः' नाम द्व्यष्टितमः अध्यायः समाप्तः। शुकः पुनरुवाच— गोप्यः एवं आशीर्वादं लब्ध्वा, भगवान् तेषां गुरुशरणं, युधिष्ठिरं च मित्रगणं च कुशलं पप्रच्छ। तेन पृष्टाः, पूजिताः च, तस्य चरणदर्शनात् पापक्षयाः, हर्षपूर्णहृदयाः प्रत्युवाचुः— "कथं तव पदामृतस्य, हे महात्मन्, वचनं वा, श्रवणं वा, अशुभं स्यात्? यः तव मुखात् कदाचित् प्रवहति, तं कर्णपात्रैः पिबन्ति, देहविस्मृतिं, बन्धनं च छिन्दन्ति।" "त्रिविधं आत्मभावं त्यक्त्वा, सर्वकर्मविशुद्धाः, अविच्छिन्नं सुखं, अव्याहतं ज्ञानं च प्राप्तवन्तः। योगेन, शास्त्रैः, कालः च, तव मायामयं रूपं, परमहंसपथं, नमः कृतवन्तः।" शुकः उवाच— एतद्विधं अन्धककौरवपत्नीः, संगम्य, लोकपावनं यशः भूषितं श्रीगोविन्दं स्तुतवन्त्यः। ताः संगम्य, गोविन्दकथाः, त्रिलोकप्रसिद्धाः, परस्परं गायन्त्यः, श्रुणु, वर्णयिष्यामि। श्रीद्रौपदी उवाच— "हे वैदर्भि, हे भद्रा, हे जाम्बवती, हे कौशला, हे सत्यभामा, हे कालिन्दी, हे शैब्या, हे रोहिणी, हे लक्ष्मणा—" "हे कृष्णपत्नीः, कथयत, भगवान् स्वयम् कथं लोकरीत्या स्वशक्त्या विवाहं कृतवान्?" श्रीरुक्मिण्युवाच— "यदा धनुष्मन्तः वीराः मां चेदिराजाय दातुम् इच्छन्ति स्म, तदा भगवान् सिंहः इव बकान् गृहीत्वा, अपहरत्। तस्य श्रीनिवासस्य पादौ मे पूज्याः सन्तु।" श्रीसत्यभामा उवाच— "यः पत्न्याः शापं मम शमयितुं भूमिपतिं जित्वा, मणिं आनयत्, पितरं भीषयन्, अन्यस्मै दत्तां अपि मां स्वयम् गृहीत्वा।" श्रीजाम्बवती उवाच— "यः देहकर्ता, सीतापतिः, पितरं मम एकविंशतिदिनानि युद्ध्वा, परीक्षा कृतः इति ज्ञात्वा, पितरं मम तं दत्त्वा, मणिं च दत्त्वा, तस्य पादौ गृहीत्वा, दासी अभवम्।" श्रीकालिन्द्युवाच— "यः मम तपः कर्तुं, तस्य पादस्पर्शकामना ज्ञात्वा, मित्ररूपेण आगत्य, हस्तं गृहीत्वा, गृहमार्जनकर्त्री अभवम्।" श्रीमित्रविन्दा उवाच— "यः मम स्वयंवरे आगत्य, राजान् जित्वा, गजः इव स्वसामिनीं गृहीत्वा, भ्रातृन् अपाकृत्य, स्वपुरीं आनयत्, श्रीनिवासं। तस्य पादसेवा मे भवतु।" श्रीसत्या उवाच— "मम पिता, राजानां बलवीर्यं परीक्षा इच्छन्, सप्त तीक्ष्णशृङ्गबृन्दान् स्थापयामास। सः वीरगर्वनाशनः तान् बालः इव वत्सान् बद्ध्वा, जित्वा, मां दासीगणं सैन्यं च लब्ध्वा, राजान् मार्गे जित्वा, स्वदासी अभवम्।" श्रीभद्रा उवाच— "मम पिता मातुलं आमन्त्र्य, कृष्णाय मां दत्त्वा, सैन्यं सख्यः च दत्त्वा, तस्य मनः तस्मिन् एव स्थितम्। तस्य पादस्पर्शः सर्वेषु जन्मेषु मे भवतु। कर्मचक्रे भ्रमणं कृत्वा, तेन आत्मनोऽर्थः प्राप्तः।" श्रीलक्ष्मणा उवाच— "नारदात् पुनः पुनः कृष्णजन्मकृत्यकथाः शृण्वन्ती, मम मनः मुकुन्दे, पद्महस्ते, दृढं लग्नम्, लोकपालान् अपि त्यक्त्वा।" "मम मनः ज्ञात्वा, पिता स्नेहितः बृहत्सेनः विवाहाय उपायं अचिन्तयत्।" "यथा पाण्डवस्य कामनया राजकन्यायाः स्वयंवरे मत्स्यः स्थाप्यते, तथा अत्र एकः मत्स्यः बहिः निहितः, जलमध्ये दृश्यते।" "एतद् श्रुत्वा, सर्वतः राजानः, शस्त्रास्त्रविदः, सहाचार्यैः सह, सहस्रशः मम पुरीं आगच्छन्।" "सर्वे पिता बलवृद्ध्यनुसारं सत्कारं कृतवन्तः। ये मां इच्छन्ति, ते धनुः बाणैः गृहीत्वा, सभायां शरेषु यत्नं कृतवन्तः।" "केचित् धनुः गृहीत्वा, तन्तुं योजयितुं न शशाकुः; केचित् तन्तुं उरः पर्यन्तं आकृष्य, तेन पतिताः।" "अन्ये वीराः, मगधराजः, अंबष्ठः, चेदिराजः, भीमः, दुर्योधनः, कर्णः च, धनुः योजयित्वा, कार्यं न अवगच्छन्।" इति श्रीमद्भागवते दशमस्कन्धे द्वितीयभागे 'वृष्णिगोपसंगमः' नाम द्व्यष्टितमः अध्यायः, ततः 'कृष्णपत्नीविवाहवर्णनम्' आरभ्यते, यत्र भगवतः विवाहकथाः पत्न्यः स्वयम् निवेदयन्ति, द्रौपदी च तासां संवादं आरभते।