नन्दः, यदुवंशीयान् श्रीकृष्णेन सह आगतान् श्रुत्वा, गोपैः परिवृतः तत्र आगच्छत्, तान् द्रष्टुम् उत्सुकः, यथायोग्यं दानानि समर्पयन्। तं दृष्ट्वा वृष्णयः हर्षेण पूर्णाः अभवन्, यथा जीवनं पुनः देहे प्राप्तम्; दीर्घकालिकं मिलनम् आकाङ्क्ष्य, तं दृढं आलिङ्ग्य। वसुदेवः स्नेहेन आलिङ्ग्य, कंसकृतं क्लेशं स्मृत्वा, गोकुले पुत्रस्य समर्पणं च स्मरन्, प्रेम्णा आकुलः अभवत्। कृष्णः रामः च मातरं पितरं च आलिङ्ग्य, प्रणामं कृतवन्तौ, प्रेमाश्रुभिः कण्ठः आवृतः, किंचित् अपि वक्तुं न शेकताम्। ततः, यशोदा भगिनी पत्युः सह स्वस्मिन आसने उपवेश्य, उभाभ्याम् बाहुभ्याम् आलिङ्ग्य, पुत्रदुःखं सर्वं विस्मृतवन्तौ। रोहिणी देवकी च व्रजपत्नीं आलिङ्ग्य, तस्याः सख्यं स्मृत्वा, अश्रु-परिपूर्णकण्ठे, वाक्यं ऊचतुः—“कः नु तव नित्यस्नेहं विस्मरितुं शक्नुयात्, हे व्रजराजपत्नी? इन्द्रत्वं प्राप्त्वा परित्यज्य अपि, तस्य प्रतिकारः लोके न विद्यते। यावत् दृष्टं तावत्—तव पितरः तव पालनं, पुष्टिं, रक्षणं कृत्वा, धर्मं सम्पूर्णं कृतवन्तः। यथा पलकः नेत्रस्य रक्षणं करोति, तथा साधवः न स्वर्गं लक्ष्यं कुर्वन्ति, तेषां भीः नास्ति।” शुकः पुनः अब्रवीत्—“गोप्यः, प्रियं कृष्णं दृष्ट्वा, तासां नेत्रपुटं तं विलोकने विघ्नं कृत्वा, ताः शप्तवन्त्यः। नेत्रैः आलिङ्ग्य, हृदयेषु तं स्थापयित्वा, ताः भक्तिं प्राप्तवन्त्यः, या दुर्लभा सततं तेन सहैव स्थितैः अपि।” भगवतः तासु एकान्ते आगत्य, ताः आलिङ्ग्य, कुशलं पृच्छन्, स्मितं कृत्वा, इदं वचनं अब्रवीत्—“स्मरथ वा सख्यम्, यथा स्वार्थसिद्धये वयं शत्रुपक्षनाशे मनः स्थापयित्वा दीर्घकालं गच्छामः? किम् अपि अस्माकं कृतघ्नतां शङ्कित्वा रुष्टाः अभवतः? नूनं भगवान् सर्वाणि भूतानि संयोजयति, वियोजयति च। यथा वायुः मेघान्, तृणानि, कर्पासं, रजः च एकत्र करोति, पृथक् करोति च, तथा स्रष्टा सर्वाणि भूतानि संयोजयति, वियोजयति च। मयि भक्तिः अमृतत्वं ददाति; सौभग्येन तव मयि स्नेहः उत्पन्नः, सर्वविघ्नान् निवार्य। अहं भूतानां आदिः, अन्तः, अन्तर्यः, बहिर्यः च, यथा आकाशः, जलम्, भूमिः, वायुः, तेजः च द्रव्याणां। एवं भूतानि भूतिषु आत्मना परमात्मना च स्थितानि, मयि च, तत्त्वदर्शिभिः अक्षरं दृष्ट्वा।” एवं कृष्णेन आध्यात्मज्ञानं उपदिष्टम्, गोप्यः स्मरणेन प्राणशक्तिं विसर्ज्य, स्वात्मानं अतीत्य स्थिताः। ताः ऊचुः—“यस्य पद्मपदं योगिभिः हृदि चिन्त्यते, यो संसारकूपात् उद्धरणस्य आधारः, स भगवान् अस्माकं मनसि सदा प्रादुरभवतु, गृहस्थेषु अपि।” इति, ‘वृष्णिगोपसंमेलनं’ नाम द्वितीयभागे दशमस्कन्धे भगवत्पुराणस्य द्व्यष्टितमं अध्यायः समाप्तः। शुकः पुनः वदति—गोप्यः एवम् अनुगृह्य, भगवान् तेषां गुरुः शरणं च, युधिष्ठिरं मित्रगणं च कुशलं पृच्छति। तेन पृष्टाः, पूजिताः च, भगवत्पाददर्शनात् पापक्षयम् अनुभूय, हर्षपूर्णहृदयाः प्रत्यवदन्—“तेजस्विनः तव पदामृतं, यत् कदाचित् वदनात् प्रवहति, श्रोतृकर्णपुटैः पानं कृत्वा, देहबंधनं, देहविस्मृतिं च छिन्दन्ति। त्रिविधं आत्मभावं त्यक्त्वा, कर्मशुद्धाः, निरन्तरानन्दज्ञानं प्राप्ताः, योगेन, शास्त्रसमयेन च, तव मायामयं रूपं, परमहंसपथं, नमस्कृतवन्तः।” मुनिः अब्रवीत्—“अन्धककौरवपत्नीः, समागम्य, जनसामान्येषु कीर्तिमुकुटं गोविन्दं स्तुतवन्त्यः, तस्य कथाः त्रिलोकप्रसिद्धाः परस्परं गायन्त्यः। शृणु, ताः वर्णयामि।” द्रौपदी अब्रवीत्—“हे वैदर्भ्यः, हे भद्रा, हे जाम्बवती, हे कौशला, हे सत्यभामा, हे कालिन्दी, हे शैब्या, हे रोहिणी, हे लक्ष्मणा—हे कृष्णपत्नीः, कथयत, भगवान् स्वयम् कथं लोकाचारं अनुकृत्य, दिव्यशक्त्या, भवतीः परिणीतवान्?” रुक्मिणी अब्रवीत्—“यदा धनुष्मन्तः वीराः मम दानं चेदिराजाय दातुम् इच्छन्ति स्म, तदा तस्य पादरजः सेनानां शिरसि विराजमानम्, स सिंहः इव मृगपुङ्गात् मां हरित्वा, श्रीनिवासपदं पूजनीयम्। सत्यभामा अब्रवीत्—‘पत्नीसापत्येन मम शापं निवारयितुं, पृथिवीनाथं जित्वा, मणिं आनयित्वा, पितरं च भीतं कृत्वा, अन्यस्मै दत्तां अपि मां स्वयम् ग्रहीत्वा।’ जाम्बवती अब्रवीत्—‘देहकर्ता, सीतापति, मम पिता सह एकविंशतिदिनानि युद्धं कृत्वा, तं परीक्षितुं ज्ञात्वा, मां तस्मै दत्त्वा, मणिं समर्प्य, तस्य पादं गृहीत्वा, दासी अभवम्।’ कालिन्दी अब्रवीत्—‘मम तपः पादस्पर्शकाम्यया कृतम् जानन्, मित्ररूपेण आगत्य, हस्तं गृहीत्वा, गृहशोधिका अभवम्।’ मित्रविन्दा अब्रवीत्—‘मम स्वयंवरे आगत्य, राजान् जित्वा, गजः इव स्वसाम्राज्यं हरित्वा, भ्रातृन् भग्नान् कृत्वा, श्रीपुर्यां आनयित्वा, पादसेवा प्रार्थिता।’ सत्याः वचनम्—‘पिता सप्त तीक्ष्णशृंगयुत् वृषभान् वीरबलपरीक्षायै स्थापयत्। स वीरमदद्वंसी तान् बालः इव वत्सान् बद्धवान्। एवं वीरमूल्येन मां दत्त्वा, दासी अभवम्।’ भद्रा अब्रवीत्—‘मम पिता मातुलं आमन्त्र्य, कृष्णाय मां सेना-सख्येन सह दत्त्वा। तस्य पादस्पर्शः सर्वस्मिन जन्मनि मे अस्तु, तेन कर्मचक्रे भ्रमणः आत्मनो हितं प्राप्नोति।’ लक्ष्मणा अब्रवीत्—‘नारदात् पुनः पुनः मुकुन्दचरितं श्रुत्वा, मनः तस्मिन् दृढं पतितम्, लोकपालान् अपि त्यक्त्वा। तन्मनः ज्ञात्वा, पिता बृहत्सेनः विवाहाय उपायं कल्पितवान्। पाण्डवस्वयंवरे मीनः स्थाप्यते स्म, तत्र अपि मीनः जलान्तर्गतः बहिः दृश्यते स्म।’ इति श्रुत्वा, सर्वदिशः राजानः, शस्त्रास्त्रविद्यायुक्ताः, सह आचार्यैः, पितृपुर्यां सहस्रशः आगच्छन्। एवं श्रीभगवतः विवाहकथाः कृष्णपत्नीभिः द्रौपद्यादिभिः पृष्टाः, ताः स्वयम् स्वानुभवम् उवाचुः, भगवत्पादसेवायाः महत्त्वं प्रकटयन्त्यः।