राजन्, ये सर्वे राजानः युधिष्ठिराय समर्पितचित्ताः सन्तः, श्रीशौरिणः श्रीनिवासस्य तेजस्विनः स्वरूपं स्वपत्नीभिः सहितं दृष्ट्वा विस्मिताः अभवन्। ततः बलरामकृष्णाभ्यां सम्यक् पूजिताः सन्तः, हृष्टमनसः ते कृष्णानुचरान् वृष्णीन् प्रशशंसुः। ते तु भोजराज, धन्यतमाः मनुष्येषु, यः पुनः पुनः कृष्णं पश्यसि, यं योगिनामपि दुरदर्शनं मन्यन्ते। यस्य यशः वेदैः कीर्त्यते, यस्य शुद्धकीर्तिः पुण्या, यस्य पादप्रक्षालनं वाक्च शिक्षाश्च पावनानि; यः भूमिः कालवशेन लक्ष्मीविहीना अपि तस्य पादस्पर्शबलात् सर्वैः शुभैः सिञ्च्यते। कृष्णस्य दर्शनस्पर्शानुगमनसंवादशयनासनभोजनबन्धुत्वसंबन्धैः, युष्माकं गृहवासिनां, अपि च पतितमार्गे स्थितानां, विष्णुः स्वर्गमोक्षप्रदः सखा अभवत्। शुक उवाच—नन्दः, यदून् कृष्णप्रमुखानागतान् श्रुत्वा, गोपैः परिवृतः तत्र उपससार, तान् द्रष्टुं उत्सुकः, यथायोग्यं दानानि गृह्य। वृष्णयः तं दृष्ट्वा प्रमुदिताः, यथैव प्राणाः पुनः शरीरे प्रविष्टाः, दीर्घकालं वियोगानुरागात् तं सस्नेहमालिङ्गन्त। वसुदेवः तमङ्के आलिङ्ग्य, प्रेमविह्वलः, कंसकृतक्लेशं स्मृत्वा, स्वपुत्रं गोकुले न्यस्तमिति चिन्तयन्। कृष्णबलरामौ मातरौ पितरौ च आलिङ्ग्य प्रणम्य, प्रेमाश्रुपूरितकण्ठौ किंचिदपि वक्तुं न शेकतुः, कुरुश्रेष्ठ। तौ स्वासने उपवेश्य, उभाभ्यामङ्काभ्यां आलिङ्ग्य, पुण्या यशोदा पतिश्च पुत्रशोकं विसृज्य सुखं लेभाते। ततः रोहिणी देवकी च व्रजपत्नीं परिष्वज्य, पूर्वमित्रतां स्मृत्वा, अश्रुपूरितकण्ठे स्नेहपूर्णं वचः ऊचतुः। कः वा तव स्थिरमित्रतां विस्मर्तुं शक्नोति, हे व्रजराजपत्नी? इन्द्रत्वं लब्ध्वा परित्यज्य अपि, तस्य प्रत्युपकारः नास्ति लोके। दृष्टमेतावत्—युष्माकं पितरौ त्वां पुष्ट्वा, पोषयित्वा, रक्षितवन्तौ, कर्तव्यं कृतवन्तौ। यथा पल्लवाः नेत्रयोः रक्षां कुर्वन्ति, तथा साधवः न किञ्चिद् भीषन्ते, स्वर्गः तेषां न परमगतिरेव। शुक उवाच—गोप्यः प्रियं कृष्णं दृष्ट्वा, स्वचक्षुषः निमेषान् शपन्त्यः, चक्षुषा आलिङ्ग्य, हृदि सन्दधत्यः, तं दुर्लभं भक्तिभावं प्रापुः, यं योगिनः अपि सदा संयुक्ताः न लभन्ते। श्रीभगवान् ताः एकान्ते उपेत्य आलिङ्ग्य, कुशलं पृच्छन्, स्मितपूर्वकं वचनमुवाच— स्मरथ वा अस्माकं सख्यं, यथा वयं स्वकार्यसिद्ध्यर्थं दीर्घकालं शत्रुवर्गविनाशाय प्रव्रज्य, मनसा तत्र एव स्थिताः। किं वा अस्मासु किञ्चिद् अनादरं, कृतघ्नतां वा, मन्यध्वे? नूनं भगवता सर्वभूतानां संयोगवियोगः क्रियते। यथा वातः मेघान् तृणानि कर्पासं रजांसि च संगृह्य विहाय चालयति, तथा सृष्टिकर्ता सर्वाणि भूतानि संयोजयति, वियोजयति च। मयि युष्माकं भक्तिः अमृतत्वाय कारणं, सुभगं युष्माकं मयि स्नेहः उत्पन्नः, येन सर्वाः विघ्नाः नश्यन्ति। अहं एव सर्वभूतानां आदिरन्तः, अन्तरबाह्यः सारः, यथा आकाशजलपृथिव्यनलतेजांसि भूतानां। एवं आत्मन्यात्मन्युपलब्धे परमात्मनि, सर्वे भूतानि भूतिषु सन्ति, मयि च, यं अक्षरदर्शिनः पश्यन्ति। शुक उवाच—एवं कृष्णेन आत्मविद्यया उपदिष्टाः, गोप्यः स्मरणेन प्राणान् विलीन्य, स्वात्मानं अतिक्रान्ताः। ताः ऊचुः—सदा अस्माकं मनसि स्फुरतु स भगवतः पद्मपादः, यः योगिवर्यैः हृदि ध्याय्यते, संसारकूपात् मोक्षाय आधारः, अस्माभिः गृहेषु स्थिताभिः अपि। एवं दशमस्कन्धस्य द्वितीयार्धे वृष्णिगोपसंयोगनाम षट्चत्वारिंशत्तमः अध्यायः समाप्तः। शुक उवाच—एवं गोपीः आशीर्वदित्वा, भगवान् तासां गुरुशरण्यः, युधिष्ठिरं च सर्वान् प्रियसखीन् च पृष्टवान्। ये तु भगवता पृष्टाः, पूजिताश्च, हृष्टचित्ताः पाददर्शनात् पापविनिर्मुक्ताः प्रत्युवाचुः। भगवन्, तव पदाम्बुजमधुर्यस्य, यद्भगवत्स्मृतिः कदाचित् वचः प्रवहति, तद् अमृतं कर्णपुटैः पिबन्तः, देहस्मृतिबन्धनं छिन्दन्ति। त्रिविधात्माभिमानं त्यक्त्वा, सर्वकर्मशुद्धाः, निर्बाधसुखज्ञानं प्राप्य, योगेन, शास्त्रसमयेन, तव मायामयमूर्तौ, परमहंसमार्गे नमस्कृतवन्तः स्म। ऋषिरुवाच—एवं अन्धककौरव्यपत्नीः, कीर्तिमौलिं पुरुषोत्तमं संगम्य, गोविन्दकथाः परस्परं गायन्त्यः, त्रैलोक्यविख्याताः, एकत्र समागताः। शृणु, ताः कथाः वक्ष्ये। श्रीद्रौपदी उवाच—हे वैदर्भि, हे भद्रे, हे जाम्बवति, हे कौशले, हे सत्यभामे, हे कालिन्दि, हे शैब्ये, हे रोहिणि, हे लक्ष्मणे! हे कृष्णपत्नीः, स्वयं भगवान् कः प्रकारेण भवद्भ्यः विवाहं कृतवान्? सः स्वलीलया लौकिकवद् किमाचरन् भवतीनां पतिरभवत्? तद् वदध्वं। श्रीरुक्मिण्युवाच—यदा धनुष्मन्तः वीराः मां चेदिराजाय दातुम् इच्छन्तः, तस्य पदधूलिः सैनिकशिरसि विराजमानः, श्रीनिवासः सः मां मेषपुंगवः इव सिंहः हरन्, स्वपत्नीमिव। तस्य श्रीनिवासस्य पादौ मे पूज्यन्ताम्। श्रीसत्यभामा उवाच—मम सहभार्यया शापस्पर्शं अपोहितुं, सः पृथ्वीपतिं जित्वा, मणिं आनयन्, पितरं च भीषयन्, अन्यस्मै दत्तायामपि माम् आत्मनः कृत्वा, स्वपत्नीं कृतवान्। श्रीजाम्बवत्युवाच—सः देहकर्ता, मम पतिरिति ज्ञात्वा, सीतापतेः रूपेण पित्रा सह एकविंशतिदिनानि युद्धम् अकरोत्। परीक्षणाय ज्ञात्वा पितरः मां तस्मै दत्तवान्, मणिं च पादयोः स्थापयित्वा, अहं तस्य दासी अभवम्। श्रीकालिन्द्युवाच—सः, मम तपस्यन्त्या चरणस्पर्शकाम्यया, सखा रूपेण आगत्य, मम हस्तं गृह्य, गृहिण्याः स्वच्छन्दिनी अभवम्। श्री मित्रविन्दा उवाच—स्वयंवरे आगत्य, राज्ञः जित्वा, मां गजः स्वभार्यामिव बलात् हृत्य, भ्रातृन् अपाकुर्य, लक्ष्मीपुरीं नीतवान्। तस्य पादसेवा मे भवतु। श्रीसत्या उवाच—पितरः वीर्यशौर्यपरीक्षायै सप्त तीक्ष्णश्रृङ्गान् वृषभान् स्थापयामास। सः वीरमददर्पनाशकः, तान् बालकः इव वत्सान् बद्ध्वा, मां दास्यः सैन्यं च जित्वा, राज्ञः मार्गे जित्वा, पतिः अभवत्। तस्य दासी स्याम्। श्रीभद्रा उवाच—मम पिता मातुलं आमन्त्र्य, कृष्णाय मां सख्याभिलषिताय दत्तवान्, सैन्यसख्यौ च। तस्य पादस्पर्शः मम जन्मनि जन्मनि अस्तु, येन कर्मचक्रे भ्रमणः आत्मनः परमं श्रेयः लभते। एवं वृष्णिगोपसंयोगो नाम दशमस्कन्धस्य द्वितीयार्धे द्व्यष्टितमः अध्यायः समाप्तः।