कुन्तीभोजः, विराटः, भीष्मकः, महान् नग्नजित्, पुरुजित्, द्रुपदः, शल्यः, धृष्टकेतुः, काशिपतिः, दमघोषः, विशालाक्षः, मिथिलेशः, मद्रः, केकयः, युधामन्युः, सुषर्मा, बाह्लिकात्मजाश्चान्ये च — एते सर्वे राजानः, हे राजन्, धर्मराजस्य युधिष्ठिरस्य भक्ताः सन्तः, श्रीनिवासस्य शौरेरात्मनः श्रीयुक्तं रूपं पत्नीसहितं दृष्ट्वा विस्मयं जग्मुः। ततः बलरामकृष्णाभ्यां सम्यक् सत्कृत्य, हृष्टचित्ताः कृष्णानुचरान् वृष्णीन् स्तुत्वा प्रशशंसुः। ततस्ते राजानः भोजराजं संबोधित्येदं वाक्यमूचुः— “भो भोजराज, धन्यः त्वं मनुष्येषु, यः पुनः पुनः कृष्णं पश्यसि, यं योगिनोऽपि द्रष्टुं दुर्लभं मन्यन्ते। यस्य कीर्तिं वेदाः स्तुवन्ति, यस्य विशुद्धं यशः पावनं, यस्य पादोदकं वचनानि शिक्षाश्च शुद्धिकराणि; यस्य पादसंस्पर्शात्, कालक्लेशेन लक्ष्मीविहीनापि भूः, सर्वैः सौभग्यैः सिञ्च्यते। यस्य दर्शनात्स्पर्शनात्पदावनुयात् संवादात्, सहशयनासनभोजनबन्धुत्वादिभिः, स्वगृहेष्वपि पातालमार्गे वसतां, साक्षात् स्वर्गमोक्षदः विष्णुः सहचरः जातः।" एवं शुकदेवः कथयति— नन्दः श्रुत्वा यदून् कृष्णमुख्यान् आगतान्, गोकुलवासिभिः परिवृतः, तान् द्रष्टुमुत्सुकः, यथोचितैरुपहारैः सहितः तत्रागच्छत्। तं दृष्ट्वा वृष्णयः परमं हृष्टाः, जीवनमिव पुनः प्राप्तमिव, चिरवियोगानन्तरं स्नेहेन परिष्वज्य, हृदयेन गाढमालिङ्गन्ति स्म। वसुदेवः स्नेहातिशयेन परिष्वज्य, कंसकृतक्लेशान् स्मृत्वा, गोकुले पुत्रन्यासं च स्मरन् अभवत्। कृष्णबलरामौ तु मातरौ पितरौ च आलिङ्ग्य, प्रणिपत्य, प्रेमाश्रुपूर्णनयनौ, किञ्चित् वाक्यं वक्तुं न अशक्नुतां, कुरुश्रेष्ठ। स्वासने स्थाप्य, उभाभ्यां बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, पुण्या यशोदा पतिस्तथा, पुत्रदुःखं विसृज्य, पूर्णसुखौ बभूवतुः। ततः रोहिणी देवकी च व्रजपत्नीं परिष्वज्य, पूर्वस्नेहमनुस्मृत्य, अश्रुपूरितकण्ठे इदं वचो ब्रूताम्— “कः वा ते व्रजेश्वरि, नित्यं स्नेहम् विस्मरेत्? इन्द्रराज्यं लब्ध्वा त्यक्त्वा च, तद् ऋणं लोके न निर्वर्तयितुं शक्यते।" एवं दृष्टं मया— तव पितरौ तव सन्तोष्य, पुष्ट्वा, पालयित्वा, धर्मं संवर्तितवन्तौ। यथा पलकौ नेत्रयोः रक्षां कुर्वन्ति, तथा साधवो न स्वर्गकामाः, तेषां न काचिद्भयम्। शुकदेवः पुनः कथयति— गोप्यः प्रियं कृष्णं दृष्ट्वा, स्वनेत्रपुटदोषं शपन्त्यः, नेत्राभ्यां आलिङ्ग्य, हृदि संलीनं कृत्वा, तं दुर्लभं भक्तियोगं प्राप्ताः, यं सदा संगताः अपि दुर्लभं मन्यन्ते। श्रीभगवान् तासां समीपं रहसि आगत्य, आलिङ्ग्य, कुशलं पृष्ट्वा, स्मयमानः इदं वचनं व्याहरत्— “स्मरथ वा, अस्माकं सख्यं, यद् आत्महितसिद्ध्यर्थं, शत्रुपक्षविनाशे मनसा निमग्नाः, चिरकालं युष्माभ्यं वियुक्ताः अभवाम। किं वा अस्मासु किञ्चित् कृच्छ्रं मन्यध्वे? नूनं ईश्वरः सर्वभूतानां संयोगवियोगहेतुर्भवति। यथा वातः मेघतृणरजांसि संहृत्य विगृह्णाति च, तथा स्रष्टा सर्वाणि भूतानि संयोजयति च विगृह्णाति च।" “मयि भक्तिः अमृतत्वप्रदा, सुभाग्येन युष्माकं मयि स्नेहः उत्पन्नः, सर्वान् विघ्नान् निवर्त्य। अहमेव भूतानां आदिरन्तः, अन्तरबहिरात्मा, यथा आकाशजलपृथिव्यग्निवायवः स्थूलभूतानां। एवं भूतानि भूतेषु, आत्मना परमात्मना च, मयि च परे च, अक्षरदर्शिभिः दृश्यन्ते।" एवं कृष्णेन आध्यात्मिकं ज्ञानं उपदिष्टाः, गोप्यः स्मरणेन प्राणान् विसृज्य, स्वात्मानं अतिक्रान्ताः। ताः ऊचुः— “स योगिनां हृदयेन चिन्त्यः, संसारकूपात् उद्धरणैकबन्धुः, श्रीपादः भगवान्, सदा अस्माकं चेतसि उदयतु, गृहेष्वपि वसताम्।" इत्येवं दशमस्कन्धस्य द्वितीयार्धे ‘वृष्णिगोपसंगमः’ नाम द्व्यष्टितमः अध्यायः समाप्तः। शुकदेवः पुनः कथयति— एवं गोपीभ्यः अनुग्रहीतः श्रीभगवान्, तासां गुरुश्च शरणं च, धर्मराजं युधिष्ठिरं च तस्य स्थिरमित्रांश्च पृष्ट्वा, तान् यथार्हं सत्कृत्य, पादाम्बुजदर्शनात् पापक्षयात् हृष्टचित्ताः, तस्य प्रश्नान् प्रत्युवाचुः। “कथं तव पादाम्बुजामृतात्, यद् कदाचित् तव वदनात् अपि प्रवहति, किञ्चिद् अशुभं संभवेत्? यद् कर्णपात्रैः पीयमानं, देहस्मृतिबन्धनं छिन्द्याद्।" “त्रिविधं स्वं भावं त्यक्त्वा, सर्वकर्मशुद्धाः, अविच्छिन्नानन्दज्ञानं प्राप्ताः स्म। योगेन, शास्त्रकालस्थापितेन, त्वदीयं मायामयं रूपं परमहंसगतिं वन्दामः।" एवं मुनिः कथयति— एवं स्त्रीणां, यथा अन्धककौरव्याः, समागम्य, लोकपावनां कीर्तिम् अन्वितं श्रीमद्गोविन्दचरितं परस्परं गायन्त्यः, तस्य वृष्णिवरस्य स्त्रीणां संवादं वर्णयिष्यामि। श्रीद्रौपदी जगाद— “हे वैदर्भि, हे भद्रे, हे जाम्बवत्यर्ये, कौशले, सत्यभामे, कालिन्द्यर्ये, शैब्ये, रोहिण्यर्ये, लक्ष्मणे च— हे कृष्णपत्नीः, कथयत, भगवतः स्वयमेव लोकधर्मानुकरणेन, दिव्यशक्त्या, कथं वो विवाहः कृतः?" श्रीरुक्मिण्युवाच— “यदा धनुष्मन्तः वीराः, चेदिराजाय माम् उपनीय, तस्य पादरजसा शिरांसि राजपुंसां भूषितानि, तदा स भगवान्, सिंह इव अजाविकायां स्वभागं गृह्णन्, माम् अपाहरत्। तस्य श्रीनिवासस्य पादौ मे नमस्करणीयौ।" सत्यभामा अवदत्— “या शापलेपनं मम सापत्न्या कृते, तदपोहितुम्, स भूमिपतिं जित्वा, मणिं आनयत्, पितरं मां च भीषयित्वा, अन्यस्मै दत्तां मामपि स्वयमेव जग्राह।" जाम्बवत्युवाच— “स देहकर्ता, मम पतिर् भविष्यतीति ज्ञात्वा, सीतापतिरिव मम पित्रा एकविंशतिदिनानि युध्यन्, तेन परीक्षितः, पितरं माम् अस्मै दत्तवान्। मणिना पादौ गृहीत्वा, तस्य दासी अभवम्।" कालिन्द्युवाच— “मम तपश्चर्यां, तस्य पादस्पर्शकामनां ज्ञात्वा, सखायं रूपं कृत्वा माम् आगत्य, हस्तं गृहीत्वा, स्वगृहस्य मार्जनी अभवम्।" मित्रविन्दा अवदत्— “मम स्वयम्वरे स भगवान् आगत्य, राज्ञः जित्वा, हस्तिनः स्वभार्यां यथा गणे गृह्णाति, एवं माम् आदाय, भ्रातृन् अपाकुरुत, स्वपुरीं श्रीनिकेतनं निनाय। तस्य पादसेवा मे स्यात्।" सत्या अवदत्— “मम पितरः, राज्ञां वीर्यपरीक्षार्थं, सप्त तीक्ष्णशृंगिणः वृषान् स्थापयामास। स भगवान्, वीरमददर्पनाशकः, बालकः वत्सानिव, तान् वशीकृत्य, बद्ध्वा माम् अवाप्तवान्।" “एवं माम्, वीर्यशुल्कं दत्त्वा, दास्यं सेनां च, पन्थान्यागतान् राज्ञः पराजित्य, स्वदासीं कृतवान्।" इति श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धे द्वितीयार्धे द्व्यष्टितमः अध्यायः समाप्तः।