भीष्मः, द्रोणः, अम्बिकायाः पुत्रः, गान्धारी स्वैः पुत्रैः सहिताः, पाण्डवाः स्वैः पत्निभिः, कुन्ती, सञ्जयः, विदुरः, कृपः च—कुन्तीभोजः, विराटः, भीष्मकः, महान् नग्नजित्, पुरुजित्, द्रुपदः, शल्यः, धृष्टकेतुः, काशिराजः—दामघोषः, विशालाक्षः, मिथिलाराजः, मद्रकैकयराजौ, युधामन्युः, सुषर्मा, बाह्लिकपुत्राः अन्ये च राजानः—ते सर्वे, हे राजन्, युधिष्ठिरस्य भक्ताः, श्रीशौरिं श्रीनिवासं पत्न्यः सहितं दृष्ट्वा विस्मिताः अभवन्। ततः, रामकृष्णाभ्यां यथायोग्यं सत्कृत्य, ते हर्षपूर्णाः वृष्णीन् कृष्णानुगतान् स्तुतवन्तः। “अहो, हे भोजराज, त्वं नृणां मध्ये धन्यः, यः कृष्णं पुनः पुनः पश्यसि, यं योगिनः अपि दुरदर्शं मन्यन्ते। यस्य कीर्तिः वेदैः स्तूयते, यस्य शुद्धयशः पावनं, यस्य पादपङ्कजजलं वचनानि उपदेशाः च शुद्धयन्ति; इयं भूमिः अपि, कालवशात् श्रीहीना, तस्य पादस्पर्शबलात् सर्वशुभैः सिञ्चिता। यं दृष्ट्वा, स्पृष्ट्वा, अनुगम्य, संवादेन, शय्यासनभोजनैः, बन्धुत्वसंबन्धैः—गृहेषु अपि, यत्र नरकमार्गः, तत्र विष्णुः स्वर्गमोक्षप्रदः सखा अभवत्।” शुकः उवाच—नन्दः, यादवान् कृष्णेन सह आगतान् ज्ञात्वा, गोपालैः परिवृतः, तत्र आगच्छत्, तान् द्रष्टुम् उत्सुकः, यथायोग्यं उपहारान् आनयन्। तं दृष्ट्वा, वृष्णयः हर्षविवर्धिताः, जीवः यथा पुनः शरीरं प्रविशति, दीर्घकालपरस्परसंगमाभिलाषात्, तं गाढं आलिङ्गितवन्तः। वसुदेवः, स्नेहेन आलिङ्ग्य, प्रेमविह्वलः, कंसकृतदुःखं स्मृत्वा, पुत्रं गोकुले समर्पितम् अपि स्मृतवान्। कृष्णरामौ पितरौ आलिङ्ग्य प्रणम्य, प्रेमाश्रुपूरितकण्ठौ, किञ्चित् वाक्यं अपि न शशाकतु, हे कुरुश्रेष्ठ। ते तान् स्वस्मिन आसने उपवेश्य, उभाभ्यां बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, भाग्यशाली यशोदा स्वपत्न्या सह, पुत्रदुःखं सर्वं विस्मृतवन्तौ। रोहिणी देवकी च व्रजराजपत्नीं आलिङ्ग्य, तस्य स्नेहं स्मृत्वा, अश्रुपूरितकण्ठे, इदं वदताम्—“को व्रजराजपत्नी तव अचलसख्यं विस्मरितुं शक्नुयात्? इन्द्रसंपदं प्राप्त्वा परित्यज्य अपि, तस्य प्रतिकारः नास्ति। एतावद् दृष्टम्—तव पितरौ तव पालनं, पुष्टिं, प्रीणनं कृत्वा, कर्तव्यं पूर्णं कृतवन्तौ। यथा पलकः नेत्रं रक्षति, तथा साधवः न भयं, स्वर्गः न तेषां परमगति।” शुकः उवाच—गोप्यः, प्रियं कृष्णं दृष्ट्वा, स्वपलकों दोषं शशंसुः, यः दृष्टिं बाधते। ताः तं नेत्रैः आलिङ्ग्य, हृदये अवस्थितम् अकुर्वन्, सर्वाः तं दुर्लभं भक्त्यावस्थां प्राप्ताः, यां योगिनः अपि दुर्लभां मन्यन्ते। भगवांस्तु, ताः एकान्ते समीपं आगत्य, आलिङ्ग्य, कुशलं पृष्ट्वा, स्मितं कृत्वा, इदं वदति— “स्मरथ वा सख्यं, यथा स्वकार्यसिद्ध्यर्थं, शत्रुपक्षनाशे मनः लग्नं कृत्वा, दीर्घकालं गच्छामः? किम् अस्मान् कदाचित् कृतघ्नान् मन्यध्वम्? नूनं, भगवान् सर्वान् संयोजयति, वियोजयति च। यथा वायुः मेघं, तृणं, कर्पासं, रजः च संह्रियते, विक्षिपति च, तथा स्रष्टा सर्वान् संयोजयति, वियोजयति च। मयि भक्तिरेव अमृतत्वं ददाति; सौभाग्येन, युष्माकं मयि प्रेम उत्पन्नं, सर्वविघ्नविनाशनम्। अहं एव सर्वभूतानां आदि-अन्तः, अन्तर्यः बहिर्यः च; यथा आकाशं, जलं, भूमिः, वायुः, तेजः च स्थूलतत्त्वेषु। एवं, आत्मा-परमात्मा भूतानि भूतान्यन्तर्वर्तन्ते; मयि च परमात्मनि च, अक्षरदर्शिभिः दृश्यते।” शुकः उवाच—एवं कृष्णेन अध्यात्मविद्यया उपदिष्टाः, गोप्यः स्मरणात् प्राणान् विलीनाः, आत्मानं अतीत्य स्थिताः। ताः उचुः—“यः योगिश्रेष्ठैः हृदयस्थः पादपङ्कजः चिन्त्यते, संसारकूपात् उद्धरणाय आधारः, स एव भगवान् नित्यं अस्माकं मनसि उदितः अस्तु, गृहे गृहे स्थितानाम् अपि।” एवं श्रीमद्भागवते द्वितीयार्धे दशमस्कन्धे द्व्यष्टितमं अध्यायः, वृष्णिगोपसंगमाख्यः, समाप्तः। शुकः पुनः उवाच—गोप्यः अभ्यर्च्य, तासां गुरुशरणः भगवान्, युधिष्ठिरं सर्वान् च मित्राणि पृष्टवान्। ये भगवता पृष्टाः, सत्कृताः च, हर्षपूर्णहृदयाः, पाददर्शनात् पापक्षयम् अनुभूय, प्रत्युवाचुः। “तव पादपङ्कजनिर्झरः, यः कदाचित् मुखात् प्रवहति, तस्य पानं कर्णपुटैः कुर्वन्तः, देहस्मृतिबन्धनं छेदयन्ति; तस्मात्, तव समीपे किम् अशुभं संभवेत्? त्रिविधात्मभावं त्यक्त्वा, कर्मशुद्धाः, अविच्छिन्नानन्दज्ञानं प्राप्ताः; योगेन, शास्त्रकालसमाहितेन, तव मायामयमूर्तिं परमहंसपथं प्रणमामः।” मुनीः उवाच—एवं अन्धककौरवपत्न्यः, गोविन्दकथाः त्रिलोकविख्याताः, परस्परं संगम्य, कीर्तिमुकुटमणिं कृष्णं स्तुतवन्तः। शृणु, अहं ताः कथाः वर्णयिष्यामि। द्रौपदी उवाच—“हे वैदर्भ्यः, हे भद्रा, हे जाम्बवती, हे कौशला, हे सत्यभामा, हे कालिन्दी, हे शैब्या, हे रोहिणी, हे लक्ष्मणा—हे कृष्णपत्न्यः, कथयत, भगवान् स्वयम् लोकाचारान् अनुकरणं कृत्वा, दिव्यशक्त्या यथा विवाहं कृतवान्?” रुक्मिणी उवाच—“यदा धनुष्मन्तः वीराः मम चेदिराजे समर्पयितुम् इच्छन्तः, तदा तस्य पादधूलिः सेनापतिषु शिरसि विधाय, सः सिंहः इव मृगपुंजात् मां हरित्वा, स्वपत्नीं कृतवान्। तस्य श्रीनिवासस्य पादौ अहम् उपास्यामि।” सत्यभामा उवाच—“मम सहपत्नीया शापः मम अंगं लिप्तः, तं शापं अपाकर्तुं, भूमिपतिं जित्वा, मणिं आनयित्वा, पितरं अन्यांश्च भयभीतान् कृत्वा, अन्यस्मै दत्ताम् अपि, मां स्वपत्नीं कृतवान्।” जाम्बवती उवाच—“सः देहकर्ता, मम नियोगपतिः इति ज्ञात्वा, पितरं मम एकविंशतिदिनानि युद्धं कृतवान्। तं परीक्षणं ज्ञात्वा, पितरः मणिं दत्त्वा, तस्य पादौ गृहीत्वा, अहं तस्य सेविका अभवम्।” कालिन्दी उवाच—“मम तपस्यां, तस्य पादस्पर्शकामनया, सः मित्ररूपेण आगत्य, हस्तं गृहीत्वा, अहं तस्य गृहमार्जनी अभवम्।” मित्रविन्दा उवाच—“सः मम स्वयम्वरे आगत्य, राजानः जित्वा, गजः इव स्वमदाम् हृत्वा, भ्रातृन् अपाकृत्य, श्रीपुरीं आनयित्वा, तस्य पादसेवा भाग्यं मे अस्तु।” सत्या उवाच—“मम पिता, राजानां वीर्यबलं परीक्षणाय, सप्त तीक्ष्णशृङ्गिणः वृषभान् स्थापयामास। सः वीराणां गर्वनाशकः, तान् सहजं वशीकृत्य, बालकः इव बन्धनं कृत्वा, तान् सन्धाय, मां विवाहाय कृतवान्।