ततः, वृद्धेषु प्रणम्य, यौवनेषु सत्कारं लब्ध्वा, सर्वेऽपि स्वागतम्, कुशलप्रश्नं, च कृतवन्तः, कृष्णकथायां च परस्परं संवादं समारब्धवन्तः। पृथा तु, भ्रातृभिः, भगिन्यः, तेषां पुत्राः, पितरः, भ्रातृपत्न्यः, मुकुन्दं च दृष्ट्वा, तेषां साहचर्येन, दुःखं त्यक्त्वा, हर्षितवती। कुन्ती तदा उवाच— “हे महात्मनः, हे भ्रातृगण, अहं भाग्यहीना इव मन्ये, दुःखकाले, मम विपत्तिं न स्मरथ। मित्राणि, बान्धवाः, पुत्राः, भ्रातरः, पितरः अपि, विपत्तौ स्वजनं विस्मरन्ति।” श्रीवासुदेवः प्रत्युवाच— “मातः, एषां प्रति मन्युम् मा कुरु; सर्वे भाग्यनियन्त्रिताः, भगवद्वशे जगत्, तस्य प्रेरणया सर्वं क्रियते। कंसपीडिताः वयं सर्वे दिशः दिशः विखण्डिताः, किंतु, हे भगिनि, भाग्येन पुनः स्वस्थानं प्राप्तवन्तः।” शुकः पुनः कथयति— श्रीवासुदेव, उग्रसेन, यादवैः सत्कृताः नृपगणाः, अच्युतं दृष्ट्वा, परमानन्देन तुष्टाः अभवन्। भीष्मः, द्रोणः, अम्बिकापुत्रः, गान्धारी पुत्रैः सह, पाण्डवाः पत्न्यः सहिताः, कुन्ती, सञ्जयः, विदुरः, कृपः, कुन्तीभोजः, विराटः, भीष्मकः, नज्ञजित्, पुरुजित्, द्रुपदः, शल्यः, धृष्टकेतुः, काशिराजः, दमघोषः, विशालाक्षः, मिथिलानाथः, मद्रकैकयराजः, युधामन्युः, सुषर्मा, बाह्लिकपुत्राः, अन्ये च— युधिष्ठिरस्य भक्ताः सर्वे नृपगणाः, शोभायमानं शौरिं श्रीनिवासं पत्न्यः सहितं दृष्ट्वा, विस्मिताः अभवन्। रामकृष्णाभ्यां सत्कृताः तैः नृपैः, हर्षपूर्णाः वृष्णिवंशजनान् स्तुत्वा, भोजराजं संबोध्य, “धन्यः त्वं, यः कृष्णं पुनः पुनः पश्यसि, योगिभिः अपि दुर्लभं” इति उक्तम्। यस्य यशः वेदैः कीर्तितम्, यः पावनः, यस्य चरणाम्बु, वचनानि, उपदेशः पावनानि; भूमिः अपि, कालविप्रयुक्ता, तस्य पदस्पर्शेन सर्वं शुभं लभते। तं दृष्ट्वा, स्पृष्ट्वा, पादानुगमनं कृत्वा, संवादं, शय्यासनभोजनं, बान्धवसम्बन्धं च— यद्यपि गृहेषु नरकमार्गे स्थिताः, विष्णुः स्वर्गमोक्षदः, तव सखा अभवत्। शुकः पुनः— नन्दः यादवागमं ज्ञात्वा, कृष्णमुख्यैः सहितः, गोपालैः परिवृतः, सन्दर्शनार्थम्, यथायोग्यं दानं गृहीत्वा आगतः। तं दृष्ट्वा, वृष्णयः हर्षिताः, जीवनं पुनः प्राप्तमिव, दीर्घकालीनं मिलनं आकाङ्क्ष्य, गाढं आलिङ्गनं कृतवन्तः। वसुदेवः, स्नेहपूर्णेन आलिङ्गनेन, कंसकृतक्लेशं स्मृत्वा, गोकुले पुत्रन्यासं च स्मरन्, भाववशः अभवत्। कृष्णरामौ मातृपितरौ आलिङ्ग्य, प्रणामं कृतवन्तौ, किन्तु प्रेमाश्रुभिः कण्ठः गद्गदः, वचनं न शशाकताम्। यशोदायाः पतिं च स्वासने स्थाप्य, बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, तौ पुत्रौ दृष्ट्वा, सर्वं दुःखं विस्मृतवन्तौ। रोहिणी, देवकी च व्रजराज्ञीं आलिङ्ग्य, पूर्वस्नेहं स्मृत्वा, अश्रुपूरितकण्ठे, वदन्त्यः— “हे व्रजराज्ञि, तव स्नेहं कः विस्मरितुं शक्नुयात्? इन्द्रपदं लब्ध्वा, त्यक्त्वा अपि, तस्य प्रतिदानं नास्ति। तव मातापितरौ, तव पालनं, पोषणं, रक्षणं कृत्वा, धर्मं सम्पन्नं कृतवन्तौ। यथा पलकः नेत्रं रक्षति, तथा साधवः निर्भयाः, स्वर्गः तेषां लक्ष्यं नास्ति।” शुकः पुनः— गोप्यः, प्रियं कृष्णं दृष्ट्वा, तत्तद्विलोकनाय, तदीयनेत्रपुटं दोषिन्यः, तं नेत्रैः आलिङ्ग्य, हृदये निवेश्य, भक्तिपदं प्राप्तवन्त्यः, यत् योगिनां अपि दुर्लभं। भगवाँस तासु एकान्ते आगत्य, आलिङ्ग्य, कुशलं पृच्छन्, स्मितं कृत्वा, उवाच— “स्मरथ वा स्नेहं, यथा स्वार्थसिद्ध्यर्थं, शत्रुवर्गविनाशे, चिरं वियोगं कृतम्? किम् अस्माकं कृतघ्नत्वं मन्यध्वं? न हि, भगवान् सर्वान् भूतान् मिलयति, वियोजयति च। यथा वायुः मेघतृणकर्पटरेणुं संगृह्य, विखण्डयति, तथैव सृष्टिकर्ता सर्वान् जीवाः संगृह्य, विखण्डयति। मयि भक्तिः, अमृतत्वं ददाति; भाग्येन तव मयि स्नेहः जातः, सर्वविघ्ननिवारणाय। अहं सर्वभूतानां आदिः, अन्तः, बाह्यः, अन्तरात्मा; यथा आकाशं, जलम्, पृथिवी, वायु, तेजः, तत्त्वानां। एवं, जीवाः जीवेषु, आत्मा परमात्मा, मयि, तद्व्यतिरेकेण, अक्षरदर्शिभिः दृश्यन्ते।” शुकः पुनः— एवं कृष्णेन अध्यात्मविद्यया उपदिष्टाः गोप्यः, स्मरणेन प्राणान् विसर्ज्य, आत्मनः अतिक्रान्ताः। ताः उचुः— “यः योगिनां हृदि चिन्तितः, यो संसारकूपात् उद्धारकः, तस्य पदकमलं नित्यं मनसि उदयतु, गृहस्थ्ये अपि।” इत्येवमष्ट्युत्तरद्विशतितमोऽध्यायः, “वृष्णिगोपसंवादः” नाम, द्वितीयभागे दशमस्कन्धे, श्रीमद्भागवते समाप्तः। अथ, कृष्णपत्नीद्रौपदीसम्बन्धविवाहवर्णनम्— शुकः उवाच— गोपीभ्यः आशीर्वादं दत्त्वा, भगवान्, गुरुशरणः, युधिष्ठिरं च तस्य मित्रगणं कुशलं पृच्छितवान्। तैः, लोकनाथेन पृष्टैः, सत्कृतैः, हर्षपूर्णहृदया, तदीयपाददर्शनात् पापविनष्टाः, प्रत्युत्तरं दत्तम्। “तव पदकमलामृतं, कदाचित् तव मुखात् प्रवहति, तद् अस्मद्भिः कर्णपुटैः पीतं, देहस्मृतिबन्धनं छिनत्ति; तस्मात् दुःखं न स्यात्। त्रिधा आत्मभावं त्यक्त्वा, कर्मशुद्धाः, योगेन, शास्त्रकालसंस्थायाः, तव मायामयीं रूपं, परमहंसपथं, नमस्कृतवन्तः।” शुकः पुनः— एवं, अन्धककौरवपत्नीगणः, गोविन्दगुणान्, त्रिलोकप्रसिद्धान्, परस्परं गानं कृत्वा, मिलित्वा, श्रीकृष्णं, लोकपावनं, स्तुतवन्तः। शृणु, वर्णयामि। श्रीद्रौपदी उवाच— “हे वैदर्भि, हे भद्रा, हे जाम्बवती, हे कौशला, हे सत्यभामा, हे कालिन्दी, हे शैब्या, हे रोहिणी, हे लक्ष्मणा—” एवं भागवतस्य श्रीमद्भागवते, परमभाग्यपूर्णे, श्रीकृष्णवृष्णिगोपसंवादे, सर्वे बान्धवाः, मित्राः, गोप्यः, गोपालाः, यादवाः, पाण्डवाः, राज्ञः च, भगवद्भक्त्याः, भगवत्संवादस्य, भगवत्कृपायाः च, अनुभूतिं प्राप्तवन्तः।