समागमस्य अत्यन्तानन्देन, हर्षेण हृदयानि मुखानि च कमलवत् विकसितानि। परस्परं दृढं आलिङ्ग्य, अश्रूणि नेत्रेभ्यः प्रवहन्ति, रोमाञ्चः च त्वचि, कण्ठः च अवरुद्धः, त एव सुखं प्राप्तवन्तः। स्त्रियः अपि, परस्परं स्नेहेन दृष्ट्वा, शुद्धदृष्टिभिः स्मितानि वितत्यानि, आलिङ्गनं कृतवन्त्यः। स्तनैः, यैः कुङ्कुमेन लिप्तम्, अन्योन्यं स्पृशन्त्यः, बाहुभिः आलिङ्ग्य, नेत्रेषु प्रेमाश्रूणि पूर्णानि। ततः, वृद्धान् प्रणम्य, कनिष्ठैः सत्कारं प्राप्य, स्वागतं कुर्वन्तः, कुशलप्रश्नं च कृत्वा, कृष्णसम्बन्धे संवादं आरब्धवन्तः। पृथा, स्वान् भ्रातृन् भगिनीः पुत्रान् पितरौ च, भ्रातृपत्नीः मुकुन्दं च दृष्ट्वा, तैः सह संवादेन दुःखं त्यक्तवती। कुन्ती उवाच — “आर्याः भ्रातरः, अहं भाग्यहीना इति मन्ये, यतो विपत्तौ, नरश्रेष्ठाः, मम दुःखं न स्मरथ। मित्राणि, बान्धवाः, पुत्राः, भ्रातरः, पितरः अपि, विपत्तौ स्वजनं विस्मरन्ति।" श्रीवासुदेवः उवाच — “माते, एतेषां प्रति द्वेषं मा कुरु, यतो भाग्यनियन्त्रिताः एते, लोकः भगवत्-नियन्त्रितः, स एव सर्वं कारणं, प्रेरणं च करोति।” सर्वे वयं, कंसेन पीडिताः, सर्वदिशं विखण्डिताः, किन्तु भाग्येन पुनः, हे भगिनि, स्वस्थानं प्राप्तवन्तः। शुकः उवाच — वसुदेवेन, उग्रसेनयदुभिः सत्कृताः, राजानः अच्युतं दृष्ट्वा परमसन्तोषेण परमानन्देन पूर्णाः अभवन्। भीष्मः, द्रोणः, अम्बिकापुत्रः, गान्धार्याः पुत्रैः, पाण्डवाः पत्निभिः, कुन्ती, सञ्जयः, विदुरः, कृपः, कुन्तीभोजः, विराटः, भीष्मकः, नाग्नजित्, पुरुजित्, द्रुपदः, शल्यः, धृष्टकेतुः, काशिपतिः, दमघोषः, विशालाक्षः, मिथिलापतिः, मद्रकेकयपती, युधामन्युः, सुषर्मा, बाह्लिकपुत्राः, अन्ये च — सर्वे राजानः, हे राजन्, युधिष्ठिराय भक्ताः, शोभमानं शौरिं श्रीनिकेतं पत्न्यः सह दृष्ट्वा विस्मिताः अभवन्। ततः, रामकृष्णयोः सत्कारं प्राप्त्वा, हर्षेण वृष्णिवर्गं स्तुतवन्तः। “आह, हे भोजराज, त्वं भाग्यवान्, यतो योगिभिः दुर्लभं कृष्णं पुनः पुनः पश्यसि। यस्य कीर्ति वेदैः स्तूयते, यस्य शुद्धगुणः पावनः, यस्य चरणोदकं, वचनानि, उपदेशः च पावनं, भूमिः अपि, कालवशात् भग्यहीना, तस्य पदस्पर्शेन सर्वं सौभाग्यं प्राप्तवती। तं दृष्ट्वा, स्पृशित्वा, पादानुवर्तनेन, संवादेन, शय्यासनभोजनबन्धुसम्बन्धैः — यद्यपि गृहेषु नरकमार्गे वसन्ति — विष्णुः स्वर्गमोक्षदः, तव सखा अभवत्।” शुकः उवाच — नन्दः यदून् कृष्णपुरस्कृतान् आगतान् ज्ञात्वा, गोपालैः सहितः, तान् द्रष्टुं उत्सुकः, यथायोग्यं दानानि गृहीत्वा आगच्छत्। तं दृष्ट्वा, वृष्णयः हर्षेण जीवनं पुनः प्राप्तम् इव, दीर्घकालपरस्परवियोगात्, तं दृढम् आलिङ्ग्य। वसुदेवः, स्नेहेन आलिङ्ग्य, कंसकृतक्लेशं स्मृत्वा, गोकुले पुत्रन्यासं स्मृतवान्। कृष्णरामौ पितरौ आलिङ्ग्य, प्रणामं कृत्वा, प्रेमाश्रूणि कण्ठे अवरुद्धानि, वचनं वक्तुं न शेकताम्। स्वासनं न्यस्य, बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, शुभा यशोदा तस्य पतिः च, पुत्रयोः दुःखं त्यक्तवन्तौ। रोहिणी देवकी च वृजेश्वर्यां आलिङ्ग्य, तया कृतं स्नेहं स्मृत्वा, अश्रूणि कण्ठे, वाक्यं ऊचतुः — “कः तव स्थिरं सख्यं विस्मरितुं शक्नुयात्, हे वृजेश्वर्ये? इन्द्रत्वं लब्ध्वा त्यक्त्वा अपि, तस्य प्रतिफलनं नास्ति। यद् दृष्टं मया — तव जनकौ तव पालनं, पोषणं, रक्षणं कृत्वा, कर्तव्यं पूर्णवन्तौ। यथा पलकौ नेत्रं रक्षतः, तथा साधवः न भयं कुर्वन्ति, स्वर्गः तेषां न परमगति।” शुकः उवाच — गोप्यः, कृष्णं दृष्ट्वा, तासां लोचनपुटं दोषयन्त्यः, तं नेत्रैः आलिङ्ग्य, हृदयेषु तं संस्थाप्य, ताः भक्तिं प्राप्तवन्त्यः, या योगिनां अपि दुर्लभा। भगवान् तासु एकान्ते आगत्य, ताः आलिङ्ग्य, कुशलप्रश्नं कृत्वा, स्मितं कृत्वा, वचनं अब्रवीत् — “स्मरथ वा सख्यं, यथा स्वार्थसिद्धये, दीर्घकालं शत्रुपक्षविनाशे मनः स्थितम्? किम् अस्मान् कदाचित् कृतघ्नान् मन्यध्वं? भगवान् सर्वं मिलयति, विछिनत्ति च। यथा वायुर्मेघतृणकर्पासरजांसि संगृह्य विछिनत्ति, तथा सृष्टिकर्ता सर्वं मिलयति, विछिनत्ति च। मयि भक्तिरेव अमृतत्वं ददाति। भाग्येन तव मयि प्रेमोद्भवः सर्वं विघ्नं निवारयति। अहं सर्वस्य आदिः, अन्तः, आभ्यन्तरबहिः च — यथा आकाशं, जलम्, भूमिः, वायुः, तेजः च स्थूलभूतानां। एवं जीवाः जीवेषु, आत्मा परमात्मा च, मयि तथा तद्विदः अक्षरं पश्यन्ति।” शुकः उवाच — कृष्णस्य आत्मज्ञानोपदेशेन, गोप्यः तं स्मृत्वा, प्राणाः विलीनाः, स्वात्मानं अतीत्य स्थिताः। ताः ऊचुः — “यस्य पदकमलं योगिश्रेष्ठैः हृदि चिन्त्यते, यो संसारकूपात् उद्धरणं ददाति, सः नः मनसि सदा उदयतु, यद्यपि गृहस्थ्ये वसामः।” एवं चतुश्चत्वारिंशद्विंशतितमोऽध्यायः समाप्तः — ‘वृष्णिगोपसमागमः’ इति, श्रीमद्भागवते दशमस्कन्धे, उत्तरार्धे, परमाहंसशास्त्रे। ततः, श्रीकृष्णः गोपीभ्यः आशीर्वादं दत्त्वा, तासां गुरुशरणः, युधिष्ठिरं मित्रगणं च कुशलं पप्रच्छ। तेन पृष्टाः, सम्मानिताः च, हर्षपूर्णहृदयाः, तस्य पददर्शनात् पापं विनष्टम्, प्रत्युत्तरं ददुः। “कृष्णपदामृतं, यत् कदाचित् तव मुखात् प्रवहति, श्रोतृकर्णपात्रैः पीतं, तद् देहबन्धं विस्मरणं छिनत्ति, किम् अशुभं संभवेत्? त्रिविधात्मभावं त्यक्त्वा, कर्मशुद्धाः, अविच्छिन्नसुखज्ञानं प्राप्तवन्तः। योगेन, शास्त्रकालसमाहितेन, तव मायामयमूर्तिं, परमाहंसपथं, प्रणम्य स्थिताः।