नरपते, तत्र तु शतशः स्वजनबन्धववैरिपक्ष्याः, नन्दादयः सखायः गोपाः गोप्यश्च, ये चिरकालं स्नेहेन तं द्रष्टुम् अतीव आकाङ्क्षन्ति स्म, समागताः। परस्परदर्शनसुखेन हृदयानि मुखानि च कमलवत् विकासितानि, स्नेहभरसङ्गात् परस्परं दृढं परिष्वज्य, अश्रुपातेन चक्षुषोः, रोमाञ्चेन च त्वचः, कण्ठगद्गदेन वाचा, परमं हर्षं प्राप्नुवन्ति स्म। स्त्रियः अपि, परस्परं स्नेहपूर्णदृष्ट्या सस्मितं वीक्ष्य, स्नेहात् आलिङ्ग्य, कुंकुमरागस्निग्धस्तनैः परस्परं संस्पृश्य, बाहुभिः परिष्वज्य, प्रेमाश्रुभिः नेत्राणि पूरयन्त्यः, हर्षपूर्णाः अभवन्। ततो वृद्धान् प्रणम्य, कनिष्ठैः अभिनन्दिता, स्वागतप्रश्नैः च परस्परं संवादं कृत्वा, कृष्णकथायाम् एकत्र समागता अभवन्। पृथाः स्वान् भ्रातॄन् भगिनीः तेषां पुत्रान् मातरं पितरं च, भ्रातृपत्नीः मुकुन्दं च दृष्ट्वा, तैः सह संवादेन स्वदुःखं विस्मृतवती। सा तु कुन्ती, “भवद्भ्यः मम सौभग्यसंपत्तिः न सम्पूर्यते, हे पुरुषश्रेष्ठाः, दुःखकाले मम आपदं न स्मरथ,” इति शोकं निवेदयामास। सा पुनः अवदत्—“मित्राणि, बान्धवाः, पुत्राः, भ्रातरः, पितरः अपि, दैवविपर्यये स्वजनान् न स्मरन्ति।” तदा श्रीवासुदेवः प्रत्युवाच—“माते, एतेषां पुरुषाणां प्रति रोषं मा कृथाः, दैवक्रीडनकाः हि वयम्; जगत् भगवदधीनं, स एव सर्वकर्मकर्त्ता च प्रेरयिता च।” “कंसक्लेशपीडिताः वयम्, दिशो दिशः प्रविभ्रान्ताः, किं तु, भगिन्याः, दैवयोगात् पुनः स्वस्थानं प्राप्ताः स्मः।” इति श्रीशुकः कथयति—वासुदेवेन, उग्रसेनेन, यादवैश्च पूजिताः राजानः अच्युतदर्शनसम्भावनया परमसन्तोषं प्रापुर्युः। भीष्मः, द्रोणः, अम्बिकासुतः, गान्धारी पुत्रैः सह, पाण्डवाः पत्नीजनेन, कुन्ती, सञ्जयः, विदुरः, कृपः, कुन्तीभोजः, विराटः, भीष्मकः, महात्मा नग्नजित्, पुरुजित्, द्रुपदः, शल्यः, धृष्टकेतुः, वाराणसीपतिः, दमघोषः, विशालाक्षः, मिथिलेशः, मद्रकेकयाधिपौ, युधामन्यु, सुषर्मा, बाह्लिकपुत्रादयः, च ये सर्वे राजानः युधिष्ठिरनिष्ठाः आसन्, त एव श्रीशौरिं श्रीनिवासं पत्नीसहितं दृष्ट्वा विस्मयं जग्मुः। रामकृष्णाभ्यां यथोचितं पूजिता, ते सर्वे हृष्टाः कृष्णानुचरान् वृष्णीन् स्तुत्वा, भोजराज, “भाग्यवन्तो यूयं, ये पुनः पुनः कृष्णं पश्यथ, यं योगिनोऽपि सुदुर्लभं मन्यन्ते,” इत्यादि प्राशंसन्। यस्य यशः वेदैः स्तूयते, यस्य पावनकीर्ति, पादोदकवाक्योपदेशैः पवित्रः, यस्य पादसंस्पर्शात् भूमिः अपि सर्वशोभायुक्ता जाता, स एव श्रीकृष्णः। यस्य दर्शनस्पर्शानुगमनसंवादशयनासनभोजनबन्धुसम्बन्धैः, नरकपथगृहेष्वपि वसतः, विष्णुः स्वर्गमोक्षदः भवति सहचरः। इति श्रीशुकः—नन्दः कृष्णमुख्यैः यादवैः आगतेषु, गोकुलवासिभिः परिवृतः, तान् द्रष्टुम् उत्सुकः, यथोचितोपायनानि गृहीत्वा, तत्र आगतः। नन्दं दृष्ट्वा वृष्णयः प्रीत्या तदिव जीवितं पुनः प्राप्तमिव, चिरवियोगात् स्नेहसमागमे, सस्नेहम् आलिङ्ग्य, हर्षिताः। वासुदेवः स्नेहात् आलिङ्ग्य, कंसक्लेशस्मरणेन, पुत्रस्य गोकुले समर्पणं चिन्तयन्, व्याकुलचित्तः अभवत्। कृष्णरामौ पितरौ आलिङ्ग्य प्रणम्य, प्रेमाश्रुपूर्णकण्ठौ, किंचिदपि वक्तुं न शेकतुः। यशोदा पतिं च स्वासने स्थाप्य, बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, पुत्रदुःखं विस्मृतवन्तौ। ततः रोहिणीदेवक्यौ व्रजराजपत्नीं परिष्वज्य, पूर्वस्नेहस्मरणेन, गद्गदकण्ठे, “व्रजराजपत्नी, तव निष्ठास्नेहं कः विस्मरिष्यति? इन्द्रपदत्यागेनापि न तत् प्रतिक्रियते। तव पितरौ त्वां पालयित्वा, पुष्टिं संवर्धनं च कृत्वा, कृतकृत्यौ। यथा नेत्रयोरपि पक्ष्माणि रक्षां कुर्वन्ति, तथा सत्पुरुषाणां स्वर्गः न परमं फलम्,” इत्यादि अवोचताम्। शुक उवाच—गोप्यः प्रियं कृष्णं दृष्ट्वा, लोचनपटलानि तिरस्कृत्य, तं नेत्रैः आलिङ्ग्य, हृदयं प्रविश्य, तादृशीं भक्तिं प्रापुः या सदा तदेकात्मनां दुर्लभा। भगवाँस्ताः एकान्ते उपसृत्य, आलिङ्ग्य, कुशलं पृष्ट्वा, सस्मितं वचनमुवाच—“अपि स्मरथ मम सख्यं? स्वार्थसिद्धये चिरकालं शत्रुपक्षविनाशे मनः निवेश्य, वयं युष्मान् त्यक्तवन्तः स्म। अपि नः कृतघ्न्यं मन्यध्वे? भगवानेव सर्वजनसमागमवियोगयोः कारणम्। यथा वातः मेघतृणरजांसि संगृह्य विक्षिपति, तथा स्रष्टा सर्वाणि भूतानि संयोजयति च वियोजयति च। मयि भक्तिः अमृतत्वहेतुका; भवद्भ्यः सौभग्येन मयि स्नेहः उत्पन्नः, सर्वविघ्ननाशकः। अहमेव सर्वभूतानामाद्यन्तः, बाह्याभ्यन्तरभावेन, यथा आकाशाद्यः पञ्चभूतानाम्। एवं भूतानि भूतान्येव, आत्मना परमात्मना च, मयि च तस्मिन्चैकात्म्यदर्शिभिः दृश्यन्ते।” इत्येवमुपदिष्टाः कृष्णेन, गोप्यः तदनुस्मरणेन प्राणान् विसृज्य, स्वात्मानं अतीत्य स्थिताः। ताः ऊचुः—“यस्य पद्मपादम् योगिभिः हृदिसंस्थितम् चिन्त्यते, यो संसारकूपात् उद्धरणाय आश्रयः, स एव भगवान् अस्माकं चित्ते सदा विराजतु।” एवं दशमो भागे द्वितीये पादे ‘वृष्णिगोपसंगम’ नाम द्व्यशीतितमोऽध्यायः समाप्तः। अथैका83.1—श्रीशुक उवाच—एवं गोपीः सम्पूज्य, स्वगुरुः शरण्यः भगवान्, युधिष्ठिरं च स्थिरमित्रांश्च पृष्टवान्। तान् प्रभुः पृष्ट्वा, पूजितान्, तस्य पादारविन्ददर्शनान्मलापगमेन, हृष्टचित्ताः प्रत्युवाचुः। “कथं ते पादाम्बुजामृतात्, यदपि तव वक्त्रान्निःसृतं कदाचित्, किञ्चिदशुभं सम्भवेत्? यः श्रोतृकर्णपात्रैः पीतः, संसारबन्धनं देहस्मृतिं च छिनत्ति।