वृष्णयः स्वं भोजनं तैः द्विजश्रेष्ठैः सह प्रीत्या वितरन्तः, “कृष्णे नः भक्तिरस्तु” इति वदन्तः, तेषां अनुमतिं प्राप्य, कृष्णपरायणाः स्वयमेव तदन्नं भुञ्जिरे। भुक्त्वा ते मृदुलच्छायवत्सु वृक्षेषु यथासुखं निषेदुः। तत्रैवागतान् राज्ञः स्वमित्रबान्धवान् च दृष्टवन्तः। तत्र मत्स्यान्, शीनान्, कौशल्यान्, विदर्भान्, कुरून्, सृञ्जयान्, काम्बोजान्, कैकेयान्, मद्रान्, कुन्तीन्, अनर्तन्, केरलान् च अपश्यन्। तथा राजन्, शतशः स्वजनान्, मित्रान्, शत्रूञ् च, नन्दादीन् सखीन्, गोपालान्, दीर्घकालं स्पृहयन्तीः गोपीश्च दृष्टवन्तः। परस्परदर्शनानन्दात् तेषां हृदयानि मुखानि च कमलवत् विकसन्ति स्म। परिष्वङ्गैः, अश्रुपातैः, रोमाञ्चैः, गद्गदवाणीभिः, परमं सुखमवापुः। स्त्रियः अपि परस्परं स्नेहेन सस्मितं विमलदृष्ट्या दृष्ट्वा, परिष्वज्य, कुंकुमरागलिप्तस्तनैः, बाहुभिः आलिङ्ग्य, प्रेमाश्रुपूर्णलोचनाः अभवन्। ततः ज्येष्ठान् प्रणम्य, कनिष्ठैः अभिवाद्य, स्वागतम् अपृच्छन्, कुशलप्रश्नान् च कृत्वा, परस्परं कृष्णकथायाम् अपि रमन्ते स्म। पृथाः स्वान् भ्रातॄन्, भगिन्यः, तेषां पुत्रान्, पितरौ, भ्रातॄणां पत्न्यः, मुकुन्दं च दृष्ट्वा, संभाषणेन दुःखं त्यक्तवती। सा उवाच—“आर्याः, अहं स्वभाग्यसंपन्ना नास्मि; दुःखसमये मे स्मरणं न कृतवन्तो यूयं, पुरुषश्रेष्ठाः। मित्राणि, बान्धवाः, पुत्राः, भ्रातरः, पितरः अपि, दैवविपर्यये स्वजनान् न स्मरन्ति।” तदा श्रीवासुदेवः उवाच—“माते, एतेषां पुरुषाणां प्रति रुष्टिः मा भूत्वा, दैवक्रीडनकत्वात्; जगत् हि भगवत्-वशगं, स एव सर्वकर्मणां कारणं प्रेरकश्च। वयं सर्वे कंसपीडिताः, दिशो दिशः वितीर्णाः स्म; अद्य तु, भगिनि, दैवयोगेन पुनः स्वस्थानं प्राप्तवन्तः स्मः।” एवं श्रीशुकः उवाच—वासुदेवेन, उग्रसेनद्वारा, यादवैश्च सत्कृताः, राजानः अच्युतदर्शनात् परमसंतोषं प्रमोदं च लेभिरे। भीष्मः, द्रोणः, अम्बिकासुतः, गान्धारी पुत्रैः सह, पाण्डवाः पत्निभिः सह, कुन्ती, सञ्जयः, विदुरः, कृपश्च, कुन्तीभोजः, विराटः, भीष्मकः, नाग्नजित्, पुरुजित्, द्रुपदः, शल्यः, धृष्टकेतुः, काशिराजः, दमघोषः, विशालाक्षः, मिथिलाधिपः, मद्रकैकयाधिपौ, युधामन्युः, सुषर्मा, बाह्लिकपुत्रादयश्च—एते सर्वे, राजन्, युधिष्ठिरस्य भक्ताः, श्रीनिवासिनं शौरिं सपरिवारं विस्मयेन अपश्यन्। रामकृष्णाभ्यां सम्यक् सत्कृत्य, ते प्रमुदिताः वृष्णीन् कृष्णानुगान् स्तोतुं प्रचक्रमुः—“भोजराज, धन्याः खलु यूयं, ये पुनः पुनः कृष्णं पश्यथ, यं योगिनामपि दुर्लभं द्रष्टुम्। यस्य कीर्तिं वेदाः स्तुवन्ति, यस्य शुद्धयशः पावनम्, पादोदकवचनोपदेशैः पावितम्; यस्य पादस्पर्शेन, कालहतायाः अपि भूमेः, सर्वमङ्गलं सम्पद्यते। दृष्ट्वा, स्पृष्ट्वा, अनुचर्य, संभाष्य, शय्यासनभोजनबन्धुत्वगृहैः, युष्माकं सखा विष्णुः स्वर्गमोक्षप्रदः, यद्यपि गृहवासिनः नरकपथगाः।” एवं श्रीशुकः पुनरुवाच—नन्दः, यादवागमनं कृष्णपुरोगमं श्रुत्वा, गोपालैः परिवृतः, तत्र उत्सवोपयुक्तैः द्रव्यैः आगतः। तं दृष्ट्वा वृष्णयः प्रमोदिताः, यथा प्राणाः कायं पुनः प्रविशन्ति स्म; दीर्घकालवियोगानन्तरं तं दृढं परिष्वज्य, तृप्तिं लेभिरे। वसुदेवः स्नेहेन आलिङ्ग्य, कंसकृतक्लेशं स्मृत्वा, पुत्रन्यासं च गोकुले, हर्षाश्रुपूर्णः अभवत्। कृष्णरामौ पितरौ परिष्वज्य, प्रणम्य, स्नेहगद्गदकण्ठौ, किंचित् वक्तुं न शेकतुः। यशोदा पतिं च स्वासने उपवेश्य, बाहुभ्यां परिष्वज्य, पुत्रवियोगदुःखं विसृज्य, हृष्टौ अभवताम्। रोहिणी देवकी च व्रजपत्नीं परिष्वज्य, तस्याः सख्यं स्मृत्वा, गद्गदकण्ठ्या उचतुश्च—“व्रजाराज्ञि! तव सख्यं कदा विस्मर्तुं शक्यते? इन्द्रपदं लब्ध्वा परित्यज्य अपि, तस्य प्रतिकारः नास्ति। दृष्टं हि—तव पितरौ हृष्टौ, पुष्टौ, पोषयित्वा, संरक्षित्य, कर्तव्यं कृतवन्तौ। यथा पक्षा नेत्राणि रक्षन्ति, तथा साधवः न भीषन्ते, स्वर्गः न तेषां परमगतिर्भवति।” शुक उवाच—गोपीकाः स्वप्रियं कृष्णं दृष्ट्वा, तदीयदर्शनावरोधकं नेत्रपुटं शप्त्वा, नेत्राभ्यां परिष्वज्य, हृदि सन्दधुः। ताः कृष्णसंपर्केण, या भक्तिः सततसंयुक्तानामपि दुर्लभा, तां प्राप्तवन्त्यः। भगवान् ताः एकान्ते उपेत्य, परिष्वज्य, कुशलं पृष्ट्वा, सस्मितं वचनमुवाच— “स्मरथ वा अस्मत्सख्यं? स्वार्थसिद्ध्यर्थं चिरकालं वयम् शत्रुपक्षविनाशाय मनसा प्रवृत्ताः, तस्मात् वियोगः जातः। किं वा अस्मासु किञ्चिदकृतज्ञतां मन्यध्वे? सर्वेभ्यः भगवान् एव संयोगवियोगकारकः। यथा वायुः मेघतृणरजांसि संगृह्णाति विक्षिपति च, तथा सृष्टिकर्ता सर्वभूतानां संयोगवियोगौ करोति। मयि भूतानां भक्तिः अमृतत्वाय कारणम्; सौभग्येन भवत्याः मयि स्नेहः उदितः, सर्वविघ्नान् विनुद्य। अहं हि सर्वभूतानां आदिः अन्तः, अन्तर्यश्च बहिश्च, यथा आकाशजलपृथिव्यग्निवातादीनां स्थूलसूक्ष्मेषु। एवं भूतानि भूतैः सह, आत्मना परमात्मना च, मयि चापि, तस्यां च, अव्यये द्रष्टव्यानि।” एवं कृष्णेन आत्मविद्यया उपदिष्टाः, गोप्यः तदनुस्मरणेन प्राणान् विसृज्य, स्वात्मानं अतिक्रम्य तिष्ठन्ति स्म। ताः ऊचुः—“यो योगिनां हृदयावस्थितपादारविन्दः, यस्य चिन्तनं संसारकूपोत्क्रमाय आधारः, स भगवान् नः सदा स्मृतिपथे अस्तु, गृहेऽपि वसताम्।” इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहम्स्यां संहितायां द्वितीयस्कन्धे दशमेऽध्याये द्वितीयार्धे ‘वृष्णिगोपसंमिलनवर्णनं’ नाम द्व्यशीतितमोऽध्यायः समाप्तः।