अनिरुद्धः तत्रैव स्थित्वा सर्वेषां रक्षणाय, कृतवर्मा च यदूनां नायकः, दिव्यचिह्नैः शोभितैः शीघ्रगैः रथैः विराजमानौ दृष्टौ। गजराजाः मेघनिनादसदृशं गर्जन्तः, पुरुषैः विद्यातरगणैः च देवैः च सह, सुवर्णमालाभिः भूषिताः, तेजस्विनः मार्गे विराजन्ते स्म। दिव्यैः माल्यवस्त्राभरणैः शोभमानाः, स्वपत्नीभिः सहिताः, अम्बरचराः इव दृश्यन्ते स्म; तत्र स्नानं कृत्वा, भाग्यवन्तः ते उपवासं चक्रुः, एकचित्ताः अभवन्। ते ब्राह्मणेभ्यः गावः, वस्त्राणि, माल्यं, सुवर्णाभरणानि च दत्तवन्तः; ततः रामतीर्थेषु वृष्णयः विधिवत् पुनः स्नानं कृतवन्तः। तदनन्तरं, तैः स्वभोजनं द्विजश्रेष्ठेभ्यः दत्तम्—"कृष्णे भक्तिर्भवतु" इति वदन्तः—अनुज्ञां प्राप्य, कृष्णपरायणाः वृष्णयः स्वयम् अश्नन्। भोजनानन्तरं, सुकुमारच्छायायुक्ते तरोः अधः सुखेन उपविष्टाः, आगतान् राज्ञः स्वबान्धवान् च दृष्टवन्तः। मच्छ्याः, शीनाः, कौशल्याः, विदर्भाः, कुरवः, सृञ्जयाः, काम्बोजाः, कैकेयाः, मद्राः, कुन्तयः, अनर्ताः, केरलाः इत्यादयः तत्र दृश्यन्ते स्म। हे राजन्! शतानि अन्येषां स्वमित्रशत्रूणां च, नन्दादयः मित्रगोपाः च, चिरकालं तृषिताः गोप्यः च तत्र आसन्। परस्परदर्शनसुखेन हृदयमुखपद्मानि विकासितानि, परस्परं दृढं परिष्वज्य, नेत्राभ्यां अश्रूणि स्रवमाणानि, रोमाञ्चितत्वं, कण्ठगद्गदता च, परमं सुखं प्राप्तवन्तः। स्त्रियः अपि परस्परं स्नेहेन निरीक्ष्य, शुद्धस्मितैः साकं, परिष्वज्य, कुम्कुमरागैः लिप्तस्तनैः, बाहुभिः परस्परं आलिङ्ग्य, नेत्राभ्यां प्रेमाश्रूणि स्रावयन्त्यः। ततः, ज्येष्ठान् प्रणम्य, कनिष्ठैः अभिवादिताः, स्वागतप्रश्नैः च, परस्परं कुशलप्रश्नान् कृत्वा, कृष्णकथायाम् एकत्र अभवन्। पृथाः, भ्रातॄन् भगिन्यः तेषां पुत्रान्, पितरौ, भ्रातॄणां पत्न्यः, मुकुन्दं च दृष्ट्वा, सम्भाषणेन दुःखं त्यक्तवती। कुन्ती उवाच—"आर्याः भ्रातरः! अहं स्वलाभभागिन्यः न स्यान्मन्ये; हे पुरुषश्रेष्ठाः! आपत्तिकाले मम स्मरणं न कृतवन्तः।" मित्राणि, बान्धवाः, पुत्राः, भ्रातरः, पितरः अपि च, विपत्तौ स्वजनान् न स्मरन्ति। श्रीवासुदेवः उवाच—"अम्ब! एतेषां पुरुषाणां प्रति कोपं मा कृत्स्म, ये भाग्यपाशक्रीडनकाः; यतः भगवान् एव जगदधिपः, सर्वकर्मणां हेतुः च।" वयं सर्वे कंसक्लेशपीडिताः, दिशो दिशः प्रविद्धाः, किन्तु अद्य, हे भगिनि! भाग्ययोगेन पुनः स्वस्थानं प्राप्तवन्तः। श्रीशुकः उवाच—वासुदेवेन, उग्रसेनेन, यदुभिः च सत्कृताः राजानः, अच्युतदर्शनात् परमानन्दपूर्णाः अभवन्। भीष्मः, द्रोणः, अम्बिकासुतः, गान्धारी पुत्रैः सहिताः, पाण्डवाः पत्निभिः, कुन्ती, सञ्जयः, विदुरः, कृपः, कुन्तीभोजः, विराटः, भीष्मकः, महान्नग्नजित्, पुरुजित्, द्रुपदः, शल्यः, धृष्टकेतुः, काशिराजः, दमघोषः, विशालाक्षः, मिथिलापतिः, मद्रकेकयाधिपौ, युधामन्युः, सुशर्मा, बाहीकपुत्राः—एते सर्वे, ये युधिष्ठिरस्य अनुचराः आसन्, शौरिं श्रीनिवासं पत्न्यः सहितं दृष्ट्वा विस्मिताः अभवन्। रामकृष्णाभ्यां यथाविधि सत्कृत्य, ते हृष्टाः वृष्णीन् कृष्णपार्षदान् स्तुतवन्तः—"भोजराज! धन्याः भवन्तः, ये पुनः पुनः कृष्णं पश्यन्ति, यं योगिनः अपि दुर्लभं मन्यन्ते। यस्य कीर्तिः वेदैः गायते, शुद्धयशाः पावनः, पादोदकवाक्योपदेशैः पवित्रः; यस्य पादस्पर्शात् भूमिः अपि कालक्षये श्रीहीना सन्ती, सर्वमङ्गलैः सिञ्च्यते। तम् एव पश्यन्तः, स्पृशन्तः, पदानुगमनं कुर्वन्तः, संभाषणम्, शयनासनभोजनस्वजनबान्धवसंयोगाश्च, स्वगृहेषु अपि यः विष्णुः स्वर्गमोक्षदः, स एव यूयं सहचरः जातः।" श्रीशुकः पुनः उवाच—नन्दः, यदून् कृष्णमुख्यान् आगतान् श्रुत्वा, गोपालैः परिवृत्य, तत्र आगतः, यथायोग्यं द्रव्याणि उपनयन्। तं दृष्ट्वा वृष्णयः परमसन्तुष्टाः, आत्मनः प्राण इव देहे पुनरागतः इति मेनिरे; चिरप्रतीक्षितमिलनात् दृढं परिष्वज्य। वसुदेवः, परिष्वज्य, कंसक्लेशस्मरणं च गोकुले पुत्रन्यासं च स्मरन्, प्रेम्णा आकुलः अभवत्। कृष्णबलरामौ पितरौ प्रणम्य आलिङ्ग्य, प्रेमाश्रुभिः कण्ठगद्गदौ, वाक्यम् अपि न शक्नुतः वक्तुम्। स्वासने उपवेश्य, बाहुभ्यां परिष्वज्य, पुण्या यशोदा पतिसहिताः, आत्मसुतदुःखानि सर्वाणि विस्मृतवन्तः। रोहिणी देवकी च व्रजराजपत्नीं परिष्वज्य, तया कृते स्नेहम् अनुस्मृत्य, कण्ठगद्गदया वाचा ऊचुः—"कः तव अव्यभिचारिणं सख्यं विस्मरितुं शक्तः? इन्द्रपदं प्राप्य त्यक्त्वा अपि, न तस्य प्रतिकारः अस्ति।" "यावत् दृष्टं मया—त्वत्पितरौ तव पालनं कृत्वा, तव सुखवृद्धिं कृत्वा, धर्मं सम्पूर्णम् अकुर्वन्। यथा पलकौ नेत्रयोः रक्षां कुर्याताम्, तथा साधवः किमपि न भीषन्ते, स्वर्गः अपि तेषां न प्रयोजनम्।" शुक उवाच—गोप्यः, प्रियं कृष्णं दृष्ट्वा, स्वीयानि पलकानि शपन्त्यः, तानि चक्षुषः मार्गं निवारयन्ति इति; नेत्रैः आलिङ्ग्य, हृदये एव कृष्णं निवेश्य, या भक्ति: तासां अभवत्, सा नित्यमुक्तानाम् अपि दुर्लभा। भगवान् ताः एकान्ते उपसृत्य, आलिङ्ग्य, कुशलप्रश्नं कृत्वा, सस्मितं वचनं अब्रवीत्— "स्मरथ वा सख्यं, यथा वयं स्वार्थसिद्धये दीर्घकालं स्वजनवधाय प्रवृत्ताः सन्तः, युष्माभिः वियुक्ताः अभवाम। किं वा अस्मासु काचित् अप्रत्ययं कृतवत्यः, यतो वा अस्माकं कृतघ्नता मन्यध्वे? न हि, भगवता सर्वेषां योगक्षेमः संयोजनं च वियोजनं च क्रियते।" "यथा वायुः मेघतृणरजांसि संहृत्य विक्षिपति, तथैव सर्वभूतानि स्रष्टा संयोगवियोगौ च करोति।" "मयि भक्तिरेव अमृतत्वस्य साधनम्; सौभाग्ययोगात् मयि युष्माकं प्रीतिरेव सर्वविघ्नविनाशिनी जाता।" "अहं हि सर्वभूतानां आदिः अन्तः, अन्तरबाह्यः च, यथा आकाशतोयपृथिव्यनिलतेजांसि भौतिकानां तत्त्वानाम्।