महान् तस्मिन् तीर्थयात्राकाले भारतवर्षजनाः, वृष्णयः, अक्रूरः, वसुदेवः, आहुकः चान्ये च महाजनाः तत्र समागताः। ते भारतवंशजाः, स्वपापक्षयाय, गदः, प्रद्युम्नः, साम्बः, सुचन्द्रः, शुकः, सारणः चान्ये च, तस्मिन क्षेत्रे गताः। तत्र अनिरुद्धः रक्षणार्थं स्थितः, कृतवर्मा च प्रमुखः, दिव्यलाञ्छनैः शुशोभितरथैः शीघ्रश्वैश्च विराजमानौ दृष्टौ। गजाः मेघनिनादसमनादिनः, पुरुषाः विद्याधरदेवगणैः सह, सुवर्णमालाभूषिताः, मार्गे दीप्तिमन्तः विराजन्ते। दिव्यमाल्यवसनकवचधारिणः, स्वपत्नीभिः सह, नभसि चरन्त इव दृश्यन्ते; तत्र स्नात्वा, परमभाग्यवन्तः, उपवासं कृत्वा, मनः संयम्य स्थिताः। ते गवां वसनानां मालानां सुवर्णाभरणानां च दानं विप्रेषु कृत्वा, रामसरोवरेषु विधिवत् वृष्णयः पुनः स्नाताः। ते स्वं भोजनं द्विजश्रेष्ठेभ्यः दत्त्वा, 'कृष्णे भक्तिर्विधीयताम्' इति उक्त्वा, अनुमतिं प्राप्य, कृष्णभक्ताः वृष्णयः स्वयम् अश्नन्। भुक्त्वा, सुखेन छायायाम् वृक्षाणां अधः, तत्र तिष्ठन्तः, आगतान् राजानः, स्वमित्रबान्धवान् अपश्यन्। ते मत्स्यान्, शीनान्, कौशल्यान्, विदर्भान्, कुरून्, सृञ्जयान्, काम्बोजान्, कैकेयान्, मद्रान्, कुन्तीन्, अनर्तान्, केरलान् च दृष्टवन्तः। हे राजन्, तत्र शतान्यन्यानि, स्वसाम्बन्धिनः प्रतिद्वन्द्विनश्च, नन्दादयः सखायः, गोपाः, दीर्घकालम् उत्कण्ठिताः गोप्यश्च दृष्टाः। परस्परदर्शनहर्षात् हृदयमुखपद्मानि विकसन्ति स्म; परिष्वङ्गैः, अश्रुपातेन, रोमाञ्चेन, कण्ठगद्गदेन, परमं सुखं प्राप्नुवन्। स्त्रियः अपि परस्परं स्नेहपूर्णदृष्ट्या स्मितपूर्वकं आलिङ्ग्य, कुंकुमरागलिप्तस्तनैः, बाहुभिः परिष्वज्य, प्रेमाश्रुपूर्णनेत्राः बभूवुः। ततः वृद्धेषु प्रणम्य, कनिष्ठैः अभिवादिताः, स्वागतप्रश्नैः परस्परं संवादं च कृत्वा, कृष्णकथासु रममाणाः। पृथा, भ्रातॄन्, भगिन्यः, तेषां पुत्रांश्च, पितरौ च, भ्रातॄणां पत्न्यः, मुकुन्दं च दृष्ट्वा, संवादेन दुःखं विस्मृतवती। कुन्ती उवाच— 'आर्याः भ्रातरः, अहं स्वभाग्यहीना मन्ये, यतो दुःखकाले मम स्मरणं न कुर्वन्ति भवन्तः।' 'मित्राणि, बान्धवाः, पुत्राः, भ्रातरः, अपि च पितरः, स्वजनं न स्मरन्ति, यदि दैवकृतं विपरीतमुपपद्यते।' श्रीवसुदेवः उवाच— 'माते! एतान् पुरुषान् प्रति मन्युः मा अस्तु; ते हि दैवहस्तनर्दूतकाः; जगत् भगवदधीनं, स एव कारणं, स एव प्रेरयिता।' 'वयं सर्वे, कंसक्लेशेन विखण्डिताः, दिशः दिशं प्रस्थिताः; अद्य तु, हे भगिनि, दैवयोगात् पुनः स्वस्थानं प्राप्ताः।' श्रीशुक उवाच— वसुदेवेन, उग्रसेनेन, वृष्णिभिः च सत्कृताः राजानः, अच्युतदर्शनात् परमसन्तोषं प्राप्नुवन्। भीष्मः, द्रोणः, अम्बिकासुतः, गान्धारीपुत्रैः सह, पाण्डवाः, तेषां पत्न्यः, कुन्ती, सञ्जयः, विदुरः, कृपः; कुन्तीभोजः, विराटः, भीष्मकः, नज्ञजित्, पुरुजित्, द्रुपदः, शल्यः, धृष्टकेतुः, काशिपतिः; दमघोषः, विशालाक्षः, मिथिलेशः, मद्रकैकेयराजानः, युधामन्यु, सुषर्मा, बाह्लिकपुत्रादयश्च। सर्वे ते राजानः, हे राजन्, युधिष्ठिरभक्ताः, श्रीनिवासस्य शोभारूपं कृष्णं पत्नीसहितं दृष्ट्वा विस्मिताः। ततो रामकृष्णाभ्यां सम्यक् सत्कृत्य, हृष्टाः वृष्णयः, कृष्णसख्यं प्रशंसन्। 'हा भोजराज, धन्याः भवन्तः, ये पुनः पुनः कृष्णं पश्यन्ति, यं योगिनामपि दुर्लभं।' 'यस्य कीर्तिः वेदैः स्तूयते, यस्य विशुद्धयशः पावनं, पादोदकवाक्योपदेशाः शुद्धयन्ति; यः कालक्लिष्टायाः अपि भूमेः पदस्पर्शात् सर्वमङ्गलदायकः।' 'दर्शनस्पर्शनानुगमनसंवादशयनासनभोजनसम्बन्धबन्धुत्वेन, अपि च नरकमार्गगृहेषु वसन्, विष्णुः स्वर्गमोक्षदः भवद्भिः सहसङ्गः जातः।' श्रीशुक उवाच— नन्दः, वृष्णीन् कृष्णपुरोगमान् आगतान् ज्ञात्वा, गोपैः परिवृतः, तत्र आगत्य, समयोचितान् उपहारान् आनयन्, द्रष्टुकामः। तं दृष्ट्वा वृष्णयः तुष्टिमन्यन्त, इव जीवः शरीरं पुनः प्राप्तवान्; दीर्घकालोपरि मिलनलालसया, स्नेहेन परिष्वज्य। वसुदेवः तं स्नेहात् आलिङ्ग्य, कंसक्लेशं, गोकुले पुत्रन्यासं च स्मृत्वा, स्नेहविवेशः अभवत्। कृष्णः रामश्च, मातरौ पितरौ च आलिङ्ग्य, प्रणिपत्य, प्रेमाश्रुपूरितकण्ठौ, वाक्यं वक्तुं न शशाकतुः, हे कुरुश्रेष्ठ। तान् स्वासने उपवेश्य, उभाभ्यां बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, पुण्या यशोदा पतिसहिताः, पुत्रदुःखं विस्मृतवन्तौ। रोहिणी देवकी च, व्रजराजपत्नीं आलिङ्ग्य, पूर्वस्नेहमनुस्मृत्य, अश्रुपूरितकण्ठे, वाक्यमूचतुः— 'का वा तव सख्यस्य विस्मृतिः, हे व्रजाराजपत्नी? इन्द्रराज्यलाभविप्रदानेऽपि, लोके तस्य प्रतिकारः नास्ति।' 'इदं तावद् दृष्टं— तव मातरौ पितरौ च, तव संतोषं सम्पदं पोषणं च कृत्वा, धर्मं पूरितवन्तौ; यथा पक्ष्माणि नेत्रयोः रक्षां कुर्वन्ति, तथा साधवः स्वर्गाभिलाषं न कुर्वन्ति।' शुक उवाच— गोप्यः, प्रियं कृष्णं दृष्ट्वा, स्वनेत्रपक्ष्माणि शप्त्वा, नेत्राभ्यां आलिङ्ग्य, हृदयेषु निवेश्य, तं भक्तिं प्रापुः या सदा संगिनामपि दुर्लभा। भगवाञ्छ्रीकृष्णः, तासां समीपे, एकान्ते गत्वा, आलिङ्ग्य, कुशलं पृष्ट्वा, स्मितपूर्वकं वचनमुवाच— 'कच्चिद् अस्माकं सख्यम् अनुस्मरथ, यथा वयं स्वकार्यपूरणाय, दीर्घकालं शत्रुक्षयमनसः, इतस्ततः गताः। किं वा अस्मान् कृतघ्नान् मन्यध्वं? नूनं भगवानेव सर्वान् संयोगवियोगौ करोति।' 'यथा वातः मेघतृणकर्पासरजांसि सञ्चिनोति विक्षिपति च, तथा स्रष्टा सर्वभूतानि संयोजयति, विचालयति च।