श्रीमद्भागवतपुराणम्

पूर्वदिशः तु पूज्यस्य पूजकस्य च मध्ये ज्ञेयम्। श्रोता आगमनाय तत्रैव स्थानं कालविद्भिः निर्दिष्टम्। वक्ता तु वैष्णवब्राह्मणः, वैदिकशास्त्रशुद्धः, दृष्टान्तकुशलः, नित्यम् विरक्तः, सर्वकामविवर्जितः च भवेत्। शुकशास्त्रपाठे बहुधर्मसंशयिताः, स्त्रीषु आसक्ताः, कुतर्कवादिनः, विद्यायुक्ताः अपि वर्जनीयाः। वक्तारः समीपे तादृशः विद्वान्, संशयविमोचकः, लोकहितनिष्ठः च स्थाप्यः। वक्ता तु व्रतानुष्ठानाय प्रभाते शिरः शोधनं कृत्वा, सूर्ये उदिते स्नानादिसंस्कारं समाप्य शुद्धः भवेत्। प्रत्यहं संध्यादिकर्माणि स्वकर्माणि लघुना विधिना कृत्वा, विघ्ननिवारणाय विघ्नेश्वरं पूजयेत्। पितृपूजनं कृत्वा शुद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तं कुर्यात्, तत्र मण्डलं निर्माय हरिं स्थापयेत्। कृष्णमन्त्रेण पूजनं क्रमशः विधिना कुर्यात्, प्रदक्षिणं प्रणामं च कृत्वा पूजान्ते स्तुतिं पठेत्। "हे करुणासिंधो! संसारसागरे निमग्नं दुःखितं कर्ममोहबन्धनं माम् उद्धर।" इत्यादि स्तुतिं कुर्यात्। तदनन्तरं श्रीमद्भागवतस्य पूजनं विधिवत् स्नेहेन धूपदीपसमेतं कुर्यात्। ततः नारिकेलं गृहीत्वा नमस्कारं कुर्यात्, तस्मिन्नवेक्षणे प्रसन्नचित्तः स्तुतिं पठेत्। "श्रीमद्भागवतम् कृष्णः स्वयं साक्षात्। हे प्रभो! संसारसागरमुक्त्यर्थं त्वां स्वीकृतवान्।" इत्यादि। "मम कामः सर्वथा त्वया पूर्णः। विघ्नरहितं कार्यं भवतु। अहं तव दासः केशव।" इत्यादि विनयपूर्वकं वक्तव्यं। एवं विनयेन उक्त्वा वक्तारं वस्त्राभरणैः भूषयेत्, पूजायाः अनन्तरं स्तुतिं कुर्यात्। "हे वराहरूप! सर्वशास्त्रविद्! कथेयं प्रकाशनात् मम अज्ञानं नाशय।" इत्यादि। ततः स्वकल्याणाय हर्षेण व्रतं स्वीकुर्यात्, सप्तरात्रं यथाशक्ति पालनं आवश्यकम्। कथाविघ्ननिवारणाय पञ्च ब्राह्मणान् चयनं कुर्यात्, ते च हरिद्वादशाक्षरमन्त्रं पठेयुः। ब्राह्मणान्, वैष्णवान्, कीर्तनकर्तृन् प्रणम्य पूज्य च, तान् उपदेश्य, स्वसीतं स्वीकुर्यात्। वित्तसंपत्तिगृहपुत्रादिकं त्यक्त्वा, शुद्धचित्तः, कथायाम् एकाग्रः, उत्तमं फलम् आप्नोति। कथाप्रारम्भः सूर्ये उदिते, त्र्यर्धयामं यावत्, स्थिरया वाचा विद्वान् पाठं कुर्यात्। मध्याह्ने द्विघटिकायाम् विरामः, ततः कथानन्तरं वैष्णवैः कीर्तनं कुर्यात्। शरीरनियमनार्थं लघुशीतलभोजनं कुर्यात्, कथाश्रवणार्थी एकवारं हविष्यान्नं भुञ्जीत्। समर्थः सप्तरात्रं उपवासं कृत्वा शृणुयात्, अथवा घृतं वा दुग्धं पानं कृत्वा शृणुयात्। फलं वा एकवारं भोजनं कुर्यात्, यद् यथासुलभं, तद् शृणोत्यर्थं कुर्यात्। कथाश्रवणे भोजनं श्रेयः, उपवासः विघ्नकरः चेत् न अनुशंसितः। हे नारद! सप्तरात्रव्रतानुष्ठानस्य नियमाः शृणु। विष्णुदीक्षाहीनः कथाश्रवणे अर्हः न भवति। ब्रह्मचर्यं पालनं, भूमौ शयनं, पत्रे भोजनं, कथा समाप्त्यनन्तरं भोजनं प्रतिदिनं व्रती कुर्यात्। व्रती तु विभक्तमाषं, मधु, तैलं, गुरु अन्नं, अपवित्रं, शुष्कं च त्यजेत्। व्रती कामं, क्रोधं, मदं, अहंकारं, मत्सरं, लोभं, दम्भं, मोहं, द्वेषं च सदा दूरं कुर्यात्। व्रती वेदविद्, वैष्णव, ब्राह्मण, गुरु, गौ, व्रती, स्त्री, राजन्, महात्मन्, अपवादं न कुर्यात्। व्रती स्त्री रजस्वला, पतित, म्लेच्छ, पापकृत्, वेदबाह्य, द्विजद्वेषी, वेदविरोधी च संवादं न कुर्यात्। व्रती सत्यम्, शौचम्, दया, मौनम्, सरलता, विनयम्, मानस्य उदारता च आचरति। दरिद्रः, क्षीणः, रोगी, दीनः, पापकृत्, अपुत्रः, मोक्षकामः च कथा शृणुयात्। स्त्री यः गर्भं न धारयति, पुत्रनाशिता, वन्ध्या, मृतपुत्रा, गर्भपातिता च कथां श्रद्धया शृणुयात्। यः इयं कथा विधिवत् शृणोति, तस्य अक्षयपुण्यं भवति; दिव्या उत्तमा कथा कोटियज्ञफलप्रदा। व्रतं समाप्य, यथेच्छाफलार्थी जनमाष्टमीव्रतवत् समापनं कुर्यात्। दरिद्राणां भक्तानां तु समापनस्य आग्रहः नास्ति; श्रवणमात्रेण तैः शुद्धिः, निष्कामवैष्णवत्वात्। कथायज्ञे समप्ते, पुस्तकं वक्तारं च श्रोतृभिः भक्त्या पूजनीयम्। ततः तुलसीमालाः श्रोतृभ्यः दातव्याः, मधुरकीर्तनं मृदङ्गतालेन कर्तव्यम्। जयध्वनि, नमोवाक्यं, शङ्खध्वनि च व्यवस्था कुर्यात्; ब्राह्मणभिक्षुकादिभ्यः धनं अन्नं च दातव्यम्। एवं श्रीमद्भागवतकथायाः सप्ताहव्रतानुष्ठानं विधिवत् सम्पन्नं भवति।