भगवान्नमः। एकदा सखा सुदामा भगवान्कृष्णस्य समीपं ययौ। तदा भगवतः प्रियायाः स्नेहेन सुदामेन लाजानां मुट्किका समर्पिता। स भगवान् सुदाममाह—“सखे, एषा मया समर्पिता लाजामुट्किका परमानन्दं जनयति; एते लाजाः मां सर्वं च जगत् तर्पयन्ति।” एवं भगवतः प्रथमं मुट्किकां भुक्त्वा, द्वितीयां गृह्णन् स भगवान् भुक्तुं प्रवृत्तः। तदा श्रीः, भगवत्सेवायां निष्ठा, भगवतः हस्तं गृहित्वा तं निरोधयामास। सा श्रीः प्राह—“विश्वात्मन्, एषा लाजामात्र एव सर्वसमृद्धये पर्याप्ता; यस्य तव तुष्ट्यर्थं प्रयत्नः, तस्यास्य लोकेऽमुष्य वा सर्वसमृद्धिः सुलभा।” सुदामा तत्र भगवानाच्युतस्य गृहे ताम् रजनीं सुखेन व्यतीयाय, भोजनपानहर्षान्वितः, स्वर्गे इवात्मानं मन्यमानः। प्रभाते सर्वैः स्नेहेन सत्कृत्य, स्वसुखेन च सन्तुष्टः, स्वगृहं प्रीत्या प्रययौ, पन्थानं सहचरैः समन्वितः। कृष्णात् स धनं न प्राप, न च स्वयम् याचितवान्; स लज्जया गृहं प्रत्यगच्छत्, परं महादर्शनसन्तुष्टः। सुदामः चिन्तयामास—“अहो, दृष्टा मया भगवतो विप्रप्रियस्य भक्तिरेषा; यद्यप्यहं दरिद्रतमः, श्रीरपि तं वक्षसि आलिङ्गितवती। अहं दरिद्रः पापात्मा, कृष्णः तु श्रीनिवासः; नाममात्रेण विप्रः सन्, तस्य बाहुभ्यामलिङ्गितः। सखायः इव स्नेहेन सखिना सह शय्यायामुपविष्टः, राज्ञ्या श्रान्तः शिशुपिच्छपवनेन सेवितः। भगवता देवदेवेन, ब्राह्मणदेवेन, पादसंवाहनादिभिः परमपूजितः। तस्य पादार्चनमेव स्वर्गमोक्षयोः, भूमौ धनसंपदः, सर्वसिद्धीनां मूलमस्ति। यदि मम धनं स्यात्, मदोन्मत्तः सन् मां विस्मरिष्यामि; तस्मात् करुणया स मां न समृद्धिं दत्तवान्।” इति स चिन्तयन् स्वगृहं प्राप, यत्र सर्वतः सूर्याग्निचन्द्रप्रभाभिः दीप्तानि विमानानि आसन्। तद्वनानि काननानि च अद्भुतानि, पक्षिसंघगीतैः पूरितानि, सरःसु पद्मोत्पलनीलोत्पलैः शोभितानि। तत्र सुशोभनपुरुषनार्यः हरिणलोचनाः, भूषणवत्यः, तिष्ठन्त्यः; स विस्मयेन पप्रच्छ—“किमेतत्? कस्यायं गृहः? कथं जातम्?” इति। तस्यैव चिन्तयतः, अमरप्रभैः पुरुषनार्यः गीतवाद्यैः सुदाममभ्यागतं सत्कारयामासुः। तदा तस्य पत्नी, पतिं प्राप्तमिति श्रुत्वा, हर्षविह्वला सत्वरं गृहात् निर्गत्य, लक्ष्मीव स्वगृहात्, पतिं प्रत्युद्ययौ। सा पतिं ददर्श, प्रेमविह्वललोचना, स्निग्धमनसा, सस्नेहमालिङ्ग्य, नेत्राणि निमील्य, प्राञ्जलिं तस्थौ। सुदामः विस्मितः स्वपत्नीं दास्यपरिचारिकायामध्ये, भूषणैः शोभमानां, दिव्यस्त्रियं यथा, अपश्यत्। स तया सह हृष्टः स्वगृहं प्रविवेश, यत्र शतशः मणिस्तम्भैः शोभितं, इन्द्रप्रासादसदृशं गृहं दृष्ट्वा। तत्र क्षीरफेनसदृशाः शय्याः, सुवर्णमणिमयूखशोभिताः, सुवर्णपट्टिकोपेताः, चामराः च आसन्। सुवर्णासनानि, मृदुपीठानि, मुक्तादामविततानि, दीप्तच्छदनानि च आसन्। स्फटिकमणिविद्रुममणिप्रभासु भित्तिषु, रत्नदीपाः, मणिभूषिताः स्त्रियश्च आसन्। सुदामः तत्र सर्वसंपदं दृष्ट्वा, स्वसमृद्धिं चिन्तयामास—“अहो, मम नित्यदरिद्रस्य, भाग्यहीनस्य, एषा संपदेकैव हेतुः; अन्यथा यदुवरस्य धनसमृद्धिः न स्यात्। राजा यद्यपि न याच्ये, स्वयं ददाति; मेघवत् सर्वं पश्यन्, ददाति स मे मित्रं दशार्हश्रेष्ठः। स यत् किंचिदपि ददाति, स्नेहेनैव; स महादाता, मम स्नेहपूर्णं लाजमात्रं स्वीकृतवान्।” इति। सुदामः प्रार्थयामास—“मम जन्मनि जन्मनि सख्यं, सौहार्दं, सेवां च तस्मै भवतु; तस्य महात्मनः संगात्, गुणनिधेः, मम अनुरागः स्थिरोऽस्तु। भक्ताय भगवान् अद्भुतसमृद्धिं राज्यं च ददाति; परं अविवेकिनां न ददाति, आत्मानं धनिनां पतनकारणं गर्वं च पश्यन्। इति निश्चित्य, स जनार्दनभक्तः, सुखैः परिवृतः अपि, असङ्गेनैव तान् उपभुञ्जानः। तस्य यज्ञेशस्य हरये, ब्राह्मणाः एव मूलम्; ताभ्यः परं नास्ति किञ्चन।" एवं भगवान्निर्जितोऽपि स्वभक्तैः, सुदामस्य सखा, तं चिन्तयन्, ब्रह्मपथं शीघ्रमेव प्राप। यः पुरुषः एतद्भगवतो ब्राह्मणप्रियस्य चरितं शृणोति, तस्य भगवद्भक्तिः जायते, कर्मबन्धनात् विमुच्यते च। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमं हंससंहितायां द्वितीयस्कन्धे एकाशीतितमोऽध्यायः समाप्तः, ‘पृथोः क्रोधकथा’ इति नाम्ना। श्रीशुक उवाच—एकदा द्वारकायां रामकृष्णौ वसन्तौ, महत्तमः सूर्यग्रहणः अभवत्, यथा कल्पान्ते दृश्यते। तदा सर्वे जनाः, तं ज्ञात्वा, समन्तपञ्चकं क्षेत्रं समागताः, श्रेयः प्रार्थयन्तः। तत्र रामः, शस्त्रधारिणां श्रेष्ठः, पृथ्वीं क्षत्रियवर्जितां कृतवान्, येन नृपाणां शोणितप्लावेन महाह्रदाः कृताः। तत्र भगवान् रामः, कर्मणामतीतः सन्, सर्वान्संहृत्य, यज्ञं चकार, यथा अन्ये पापशुद्धये कुर्वन्ति। तस्मिन्महान्यत्रे, भारताः, वृष्णयः, अक्रूरः, वसुदेवः, आहुकः, अन्ये च समागताः। ते भारताः, आत्मपापक्षयाय, गदः, प्रद्युम्नः, साम्बः, सुचन्द्रः, शुकः, सारणः च, तं क्षेत्रं जग्मुः। इति श्रीमद्भागवतमहापुराणे दशमस्कन्धे एकाशीतितमद्वितीयाध्याययोः, सुदामचरितं, तस्य भगवत्सम्पदः, तथा समन्तपञ्चके महायात्रा च वर्णिता।