श्रीमद्भागवतपुराणम्

कस्मिंश्चिद् शुभे काले, श्रीनारद! कथासप्ताहस्य विधिं कथयामि। प्रथमं, यत्र भागवतकथायाः आयोजनं क्रियते, स स्थलः फलैः, पुष्पैः, पत्रैश्च शोभायमानः भूयात्। तत्र छत्रेण समलङ्कृतं, चतुर्दिशं पताकाभिः विभूषितं, विपुलधनसम्पद्भिः दीप्तिमान् कर्तव्यः। तस्य उपरि सप्तलोकाः विस्तारतः चित्रिताः स्युः, तेषु च त्यागिनः ब्राह्मणाः सम्यक् संस्थाप्यन्ते, जागरूका अपि भवन्ति। आदौ तेषां ब्राह्मणानां क्रमशः आसनानि विधेयानि; वक्तुः विशेषं दिव्यंासनं विन्यस्यते। वक्ता उत्तरदिशं प्रति मुखं कुर्यात्, श्रोता पूर्वदिशं प्रति; अथवा वक्ता पूर्वदिशं प्रति चेन्मुखं कुर्यात्, श्रोता उत्तरदिशं प्रति। विकल्पतः, उपास्योपासकयोः मध्ये पूर्वदिशा विज्ञेया, श्रोतृणां आगमाय देशकालकुशलैः एषा विधिः निर्दिष्टा। वक्ता वैष्णवो विरक्तो ब्राह्मणः स्यात्, वेदशास्त्रशुद्धः, दृष्टान्तकुशलः, स्थितधीः, सर्वकामविवर्जितः च। ये बहुपक्षदोषैः मुह्यन्ति, स्त्रीषु सक्ताः, पाषण्डदृष्टिप्रवर्तकाः, ते अपि विद्वांसः सन्तः शुकशास्त्रपारायणाय वर्जनीयाः। वक्तुः समीपे संशयच्छेदाय, जनानां बोधाय, तादृशः अन्यः पण्डितः स्थाप्यः। वक्ता प्रत्यूषे शिरःशोधनं कृत्वा, स्नानादिपवित्रकर्माणि सूर्ये उदिते समाप्य, स्वसन्ध्यादिकं संक्षिप्य श्रद्धया निर्वर्तयेत्। विघ्ननिवारणाय विघ्नेश्वरमर्चयेत्। पितृपूजनं कृत्वा शुद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तं चाचरेत्, ततः मण्डलं निर्माय, तत्र हरिं स्थापयेत्। कृष्णमन्त्रेण क्रमशः पूजां कृत्वा, प्रदक्षिणनमस्कारौ च, पूजारन्ते स्तुतिं पठेत्—"हे करुणासिन्धो! संसारसागरे निमग्नं मां, दुःखितं कर्ममोहबन्धनयुक्तं, भवाब्धेः उद्धर।" ततः श्रीमद्भागवतस्य पूजां विधिवत्, स्नेहेन, धूपदीपसहितां कुर्यात्। अनन्तरं नारिकेलं गृहीत्वा नमस्कारं कृत्वा, प्रीत्या स्तुतिं पठेत्— "इदं श्रीमद्भागवतं कृष्ण एव साक्षात्, मम सम्मुखे प्रकटितः। हे प्रभो, भवसागरात् मुक्त्यर्थं त्वां स्वीकृतवानस्मि। मम कामोऽयं पूर्णः, विघ्नरहितं कार्यं भवतु। अहं तव दासः केशव।" इति नम्रया वाचा उक्त्वा, वक्तारं वस्त्राभरणादिभिः सम्मान्य, पूजारन्ते तं स्तौयात्— "हे वराहरूप, जागरूक, सर्वशास्त्रविशारद! अस्याख्यानस्य प्रकाशनेन मम अज्ञानं नाशय।" इत्युक्त्वा, हृष्टचित्तः स्वकल्याणाय व्रतमाद्रियेत; सप्तरात्रपर्यन्तं शक्त्या पालनं करणीयम्। वाचनस्य अविच्छेदाय पञ्च ब्राह्मणान् चयनं कुर्यात्, ते च हरिद्वादशाक्षरमन्त्रं जपेयुः। ततः ब्राह्मणान्, वैष्णवान्, कीर्तनकारांश्च प्रणम्य, सम्मान्य, उपदेशं दत्त्वा, स्वमासनं समाश्रयेत्। धन-धन्य-गृह-पुत्रादिविषयेषु चित्तं त्यक्त्वा, कथा-संन्यासेन शुद्धचित्तः स्यात्, तदा परमफलमवाप्नोति। प्रभातेऽरभ्य, त्र्यर्धयामपर्यन्तं, धीरः वक्ता सम्यक् स्वरेण कथां पठेत्। मध्याह्ने द्विघटिकामात्रं विरामो विधेयः, तदा कथा समाप्तायां, वैष्णवैः कीर्तनं कार्यम्। शरीरनिग्रहेण सुखदं लघु भोजनं गृह्णीयात्; श्रोतृव्रती एकवारं हविष्यन्नं भुञ्जीत। शक्तिमान् चेत् सप्तरात्रं उपोष्य, अथवा घृतं पयः वा पीत्वा शृणुयात्। फलाहारं वा, एकवारं भोजनं वा, यथासुखं यत्किञ्चिदपि श्रोतृयज्ञस्य साध्यं। मम मतं, श्रवणार्थं भोजनं श्रेष्ठम्; उपवासः कथाविच्छेदं जनयति चेत्, न अनुज्ञेयः। हे नारद! सप्ताहव्रतीनां नियमाः शृणु। ये विष्णुदीक्षाविहीनाः, तेऽर्हाः न स्युः। ब्रह्मचर्यं, भूमौ शयनम्, पत्रे भोजनं, कथापर्याप्ते भोजनं—एतानि प्रतिदिनं आचर्याणि। पिष्टपर्वणः, मधु, तैलं, गुरु, अशुद्ध, पुरातनं च वर्जनीयम्। कामः, क्रोधः, मदः, मानः, मत्सरः, लोभः, दम्भः, मोहः, द्वेषः—एते सर्वे सदा परित्याज्याः। व्रती वेदविद्विषां, वैष्णवानां, ब्राह्मणानां, गुरूणां, गवां, व्रतीनां, स्त्रीणां, राज्ञां, महापुरुषाणां च निन्दां वर्जयेत्। स्त्रीरजस्वलाभिः, पतितैः, म्लेच्छैः, पापिभिः, वेदद्वेषिभिः, वेदविरोधिभिः च न सह भाषेत। सत्यम्, शौचम्, दया, मौनम्, सरलता, नम्रता, मानसदानं च व्रती सेवेत। दीनाः, क्षयिणः, रोगिणः, दुर्भाग्यवन्तः, पापकर्मिणः, अपत्यहीनाः, मोक्षकामिनश्च—एते कथां शृण्वीरन्। या स्त्री अपत्यं न लभते, मृतवत्सला, वन्ध्या, मृतपुत्रा, गर्भपातिनी वा, सा अपि श्रद्धया कथां शृण्वीत्। यः यथाविधि शृणोति, तेन अक्षयपुण्यं लभ्यते; एषा दिव्या उत्तमा कथा कोटियज्ञफलप्रदा। एवं व्रतं समाप्य, फलेच्छुभिः जनैः यथा जन्माष्टमीव्रतं ततः समापनं कार्यम्।