सः स्नेहितं हर्षेण सुगन्धिधूपैः दीपावलिभिश्च सम्पूज्य, तस्मै ताम्बूलं समर्पयामास, गौः च दत्त्वा स्वागतवचनानि प्राह। तत्रैव देवी स्वयम् तं द्विजश्रेष्ठं, जीर्णक्लिन्नवस्त्रधरं, कृशाङ्गं, स्फुटितसिराः यं, चामरवातेन सेवयामास। तं कृतात्मानं, श्रीकृष्णेन निर्मलयशसा सत्कृतं दृष्ट्वा, अन्तःपुरन्यस्तास्त्रियः विस्मिताः सन्तः, परमं स्नेहम् अपेदिरे। ताः मनसि चिन्तयन्ति—किं पुण्यमस्यावधूतस्य, दारिद्र्ययुक्तस्य, तिरस्कृतस्य, नीचस्य च, कृतं येन स एवमादरं श्रीनिवासात्, त्रैलोक्याचार्येण, प्राप्य, भ्रातरं यथा आलिङ्गितः, लक्ष्मीश्च शय्यायामेव स्थितवती। ततः तौ परस्परं हस्तग्रहणेन, प्रीत्या, आश्रमवासकाले कृतान्यन्योन्यसुखानि कथयन्तौ, रम्याणि वार्तालापान् अकुरुताम्। भगवानुवाच—“ब्राह्मण, गुरुकुले विद्याम् अधीत्य, सम्यग्दक्षिणां दत्त्वा, उत्तमां भार्यां गृह्णीत वा न वा, धर्मज्ञ?” विदितमेव मे, महाबुद्धे, गृहवासे वित्ते च ते मनो न लग्नम्; त्वं हि निष्कामः, अल्पसुखलोभः। केचित् काममोहितचित्ताः, स्वधर्मं परित्यज्य, कर्माणि कुर्वन्ति—यथा अहम् अपि जगदुद्धारणाय। ब्राह्मण, स्मरसि नु, गुरुकुलवासकालं? द्विजातीनां हि ज्ञेयमवाप्त्यै तमः परं याति। स एवात्र धर्मनिष्ठानां मूलं, द्विजातीनां जातः, आश्रमेषु श्रेष्ठः, यथा अहं ज्ञानदः, आचार्यः। ब्राह्मण, ये तत्त्वविचक्षणाः, वर्णाश्रमानुगाः, ममोपदेशेन सहजमेव संसारसागरं तरन्ति। अहं सर्वभूतात्मा, न पूजया, न सुतैः, न तपसा, न संयमेन, तावत् तुष्ये यावत् गुरुसेवया। ब्राह्मण, स्मरसि नु, गुरुकुलवासे अस्माकं आचरणं, यदा गुरुपत्न्याः प्रेरितौ, काष्ठानयने ययाव। तदा, महान् काननं प्रविश्य, तीव्रः पवनः, घनगर्जनयुक्तः, महाजवः, अभवत्। अस्तं गतम्, सर्वतः तमः व्याप्तम्; निम्नतीरं जलपूर्णं न ज्ञायते स्म। तत्र वयं तीव्रैः वातैः, वर्षेण च पीडिताः, जलप्रवाहेन क्लिष्टाः, दिशः न वेदाव, नान्योन्यदर्शनम्, हस्तग्रहणेन वनं भ्रमन्तः शुश्रुमः। प्रभाते, गुरुः सान्दीपनिः, शिष्ययुगलं दुःखार्तं दृष्ट्वा, स्नेहेन प्राह—“वत्सौ, मम हेतोः महत्तपः कृतम्; आत्महितं विस्मृत्य, मयि समर्पितौ। एवं शिष्यैः गुरवे सर्वात्मना, शुद्धभावेन, सर्वं दातव्यम्। तुष्टोऽस्मि, द्विजश्रेष्ठ; सर्वे ते कामाः सन्तु, वेदाङ्गविद्या च प्राप्यताम्, इह च परत्र च।” एवं, गुरुप्रसादेन, विविधानुभवैः, गुरुकुले वसतः पूर्णता शान्तिश्च लभ्यते। ततः ब्राह्मणः उवाच—“देवदेव, जगद्गुरो, सत्यप्रतिज्ञ! तव गृहे वसतः किं न सम्पूर्णम्? वेदमयशरीरस्य तव संनिकर्षः, सर्वेषु भाग्येषु श्रेष्ठतमः।” इति श्रीमद्भागवतमहापुराणे दशमस्कन्धस्य द्वितीयभागे ‘श्रीदामचरितं’ नामाष्टाशीतितमोऽध्यायः समाप्तः। श्रीशुक उवाच—एवं हरिः तेन द्विजश्रेष्ठेन सह संवादं कुर्वन्, सर्वभूतचित्तज्ञः, सस्मितं वदति स्म। कृष्णः ब्राह्मणप्रियः, स्नेहपूर्णदृष्ट्या ब्राह्मणं विलोक्य, प्रियस्मितं चकार—सा दृष्टिः पुण्यात्मनां परमगतिर्भवति। भगवानुवाच—“ब्राह्मण, किं दानं स्वगृहात् मम आनितं त्वया? भक्त्या यत् किञ्चिदपि समर्प्यते, तदपि मह्यं महद्भवति; न तु भक्तिहीनस्य महद्दानमपि रोचते। यो मां पत्रं पुष्पं फलं तोयं भक्त्या प्रयच्छति, तस्य शुद्धहृदयस्य तदर्पणं गृह्णामि।” एवं उक्तः, ब्राह्मणः, श्रीपतिसमीपे लज्जितः, हस्ते स्थापितं लाजहस्तकं न ददौ, मौनं चकार। स भगवान् सर्वात्मदर्शी, तस्यागमनहेतुम् अवगम्य, मनसि चिन्तयामास—“अयं मम पूर्वं सम्पदर्थं न पूजितवान्। इदानीं तु पत्न्याः प्रार्थनया, स्नेहार्थं च, मम समीपं प्राप्तः; अहं तस्मै दुर्लभं धनं दास्यामि।” एवं विचिन्त्य, सः ब्राह्मणस्य गृहे लाजानि वस्त्रे बद्धानि गृहीत्वा, “किमेतत्?” इति विचित्र्य, अददात्। “मित्र, एषा त्वया मम समर्पिता लाजा परमं तुष्टिं जनयन्ति; एते लाजाः, प्रिय, मां समं जगत् अपि तर्पयन्ति।” एवं स एकं लाजहस्तं भुक्त्वा, द्वितीयं गृह्णाति स्म। तदा लक्ष्मीः, परमपतिसंयुक्ता, तस्य हस्तं गृहीत्वा अवरोधयत्—“विश्वात्मन्, एष एव पर्याप्तः, सर्वसमृद्धये, इहापरे वा लोके, यस्य तव तुष्ट्यर्थं प्रयोजनम्।” ब्राह्मणः, तस्मिन् अच्युतगृहे, तां रात्रिं भोजनपानसुखैः, स्वर्गे इव, सुखमविन्दत्। प्रभाते, सर्वजनप्रियः, स्वानन्दयुक्तः, आनन्देन स्वगृहं प्रतिनिवृत्तः, पन्थानमनुगम्य। सः न कृष्णात् धनं लब्धवान्, न च स्वयम् याचितवान्; गृहं प्रत्यागच्छन्, महादर्शनात् लज्जितः, तृप्तः च अभवत्। “हा, दृष्टं मया भगवत्प्रेम ब्राह्मणप्रियस्य; अहं दारिद्र्ययुक्तः अपि, तस्य वक्षसि लक्ष्मीः आलिङ्गिता।