सूत उवाच — एवं पृष्टः विष्णुरातेन, भगवान् बदरायणिपुत्रः, यस्य हृदयम् भगवति वासुदेव एव निमग्नम्, तेन तत्र प्रीत्या भाषितम्। शुक उवाच — कृष्णस्य कश्चन ब्राह्मणः सुहृद् आसीत्, वेदविदां श्रेष्ठः, विषयेषु अनासक्तचित्तः, शान्तात्मा, जितेन्द्रियः च। स गार्हस्थ्यधर्मे स्थितः, यदृच्छालाभेन जीवन्, तस्य भार्या अपि तद्वद् क्षुत्क्षामाङ्गी, तुच्छवाससा वसन्ती। सा पतिव्रता, कृशमुखी, दीनं पतिं सम्प्राप्य, कम्पमानाङ्गी, इदं वचनम् उवाच। "ब्राह्मण, भगवती श्रीः यस्य पत्न्यस्ति, स भगवान् तव सखा नु? स ब्राह्मणप्रियः, सर्वशरण्यः, सात्वतानां प्रभुः। त्वं तस्य शरणं गच्छ, सौम्य; स धर्मिष्ठस्य तव गृहीणः क्लेशितस्य, निश्चितं धनं दास्यति। स ह्यधुना द्वारकायाम् भोजवृष्ण्यन्धकाधिपतिरुपविष्टः; स्वपादारविन्दं स्मरन् अपि, भक्तानां आत्मानं ददाति। स जगद्गुरुः, यः अनिष्टं अपि भक्ताय ददाति, किं पुनः यत् इच्छितम्?" एवं बारं बारं सान्त्वयन्त्या भार्यया, स ब्राह्मणः मनसि चिन्तयामास — "सर्वसंपदां परमा लाभः साक्षात् भगवन्तं द्रष्टुम् एव।" एवं निश्चित्य, स पत्न्यै उवाच — "किञ्चिद् गृहे दातव्यमस्ति वा, सुमध्ये? किञ्चिद् दातव्यम् अस्तु।" सा ब्राह्मणेषु याचित्वा, चतुर्भिः मुष्टिभिः चूर्णधान्यम् एकत्र कृत्वा, पत्ये ददौ। स तद् गृहित्वा, ब्राह्मणश्रेष्ठः द्वारकाम् प्रति प्रस्थितः, "कथं किंचित्कृष्णदर्शनं स्यान्मम?" इति चिन्तयन्। स तु त्रिभिः प्राकारैः त्रिभिः च प्राकारेषु, अन्धकवृष्णिभवनानि, भगवत्पथानुगतानि, प्रविश्य, श्रीहरेः षोडशसहस्रेषु पत्नीनां कस्याञ्चित् गृहे प्रविवेश, तत्र च दिव्यसुखमिव प्राप्य, हृष्टमानसः अभवत्। दूरात् एव ब्राह्मणमालोक्य, अच्युतः, प्रियायाः शय्यायाम् उपविष्टः, त्वरया उत्थाय, सखायम् आलिङ्ग्य, हर्षपूर्णः अभवत्। प्रियस्पर्शेन प्रमुदितः द्विजोत्तमः, कमललोचनः भगवान्, हर्षवेगेन नेत्राभ्यां अश्रूणि मुमोच। सखायम् उपवेश्य, स्वयं पाद्यादिभिः अर्हणं कृत्वा, स्वहस्तेन पादप्रक्षालनं चकार। भगवान्, जगतां पावकः, तं पादोदकं शिरसा प्रगृह्य, दिव्यगन्धैः चन्दनागुरुकुङ्कुमादिभिः अतिलिप्तम् अकरोत्। स गन्धधूपदीपावलिभिः सखायम् पूजयित्वा, ताम्बूलं दत्वा, गाम् अपि दत्तवान्, स्वागतवचनानि च उवाच। स्वयं श्रीः, जीर्णवस्त्रधारी, कृशाङ्गः, स्फुरितसिराः द्विजोत्तमम् चामरवातेन सेवाम् अकरोत्। तम् अवधूतं, भगवता श्रीकृष्णेन एवमर्हितम् दृष्ट्वा, अन्तःपुरस्त्रियः विस्मिताः, महतीं प्रीतिम् अजनयन्। "किं पुण्यमेतस्य अवधूतस्य, धनहीनस्य, जगति तिरस्कृतस्य कृतम्? यं श्रीनिवासः, त्रैलोक्याचार्यः, भ्रातरम् इव आलिङ्गति, श्रीः च शय्यायाम् स्थितेति।" ततः तौ सखायौ, हस्तग्रहणेन, गुरुकुले कृतान्यन्यसुखानि कथयन्तौ, राजन्, रममाणौ आसाताम्। भगवान् उवाच — "ब्राह्मण, गुरुकुले अध्ययनं समाप्त्य, दक्षिणां दत्त्वा, धर्मपत्नीं वा न प्राप्तवान्? मम हि ज्ञातम् अस्ति — तव मनः न गृहे न वित्ते आसक्तम्; त्वं निःस्पृहः, अकामः, न रमसे। केचित् कर्माणि कुर्वन्ति, काममोहितचित्ताः, स्वधर्मं परित्यज्य, यथा अहम् अपि लोकसंरक्षणाय। ब्राह्मण, किं स्मरसि गुरुकुलवासकालम्? द्विजातीनां तु, ज्ञेयेन ज्ञात्वा, तमः तरन्ति। स एव अत्र धर्मिष्ठानां मूलम्, द्विजातीनाम् उत्पत्तिः, आश्रमेषु श्रेष्ठः, यथा अहम् ज्ञानदः, आचार्यः च। ये अर्थविदः, वर्णाश्रमधर्मानुष्ठायिनः, मदीयेनोपदेशेन सहजम् संसारसागरं तरन्ति। अहं सर्वभूतात्मा, न तु पूजया, न सुतैः, न तपसा, न संयमेन तुष्टः, यथा गुरुसुष्रूषया। ब्राह्मण, किं स्मरसि — यदा गुरुपत्न्याः प्रेरणया, वयं कदाचित् दारु संग्रहणाय वनं गतवन्तः? तत्र प्रविश्य, महद्वनं, तीव्रः वातः, घोरमभूत्, गर्जितैः सह। सूर्यास्ते, सर्वदिशः तमसा आवृत्ताः, निम्नतीरं जलपूरितं, न ज्ञातुं शक्यते। तत्र वायुभिः, वर्षेण, बाढम् अभिहतौ, जलौघेन क्लान्तौ, दिशः न ज्ञातुं, न परस्परं द्रष्टुं, हस्तग्रहणेन भ्रमन्तौ, क्लिष्टौ। प्रभाते, आचार्यः सान्दीपनिः, अन्वेषयन्, शिष्यौ दुःखितौ दृष्ट्वा, उवाच — 'वत्सौ, मम कृते बहु दुःखमुपगतम्; आत्महितं त्यक्त्वा, मयि एव समर्पितवती।' एषः शिष्यधर्मः — सर्वशक्त्या, शुद्धया, आत्मानं गुरवे समर्पयेत्। अहं तुष्टः, द्विजश्रेष्ठ; सर्वे ते कामाः सिद्ध्यन्तां; वेदशास्त्रार्थं च, इहामुत्र च, प्राप्नुहि। एवं, गुरुप्रसादेनैव, गुरुकुले वसतः, अनेकेषु अनुभवेषु, पूर्णता, शान्तिः च लभ्यते।" ब्राह्मण उवाच — "भगवन्, देवेश, जगद्गुरो, यः तव गृहे वसति, स्यात् किम् अप्राप्तम्? त्वं हि सत्यसन्धः।