शाल्वस्य गदाप्रहारात् विदारितहृदयः स रुधिरमुद्गिरन् मुखात्, विखरितकेशबाहुपादः भूमौ निपपात निर्जीवः। तस्मिन्नपतति, सर्वेषां प्रेक्षतां साक्षात्, तत्र सुकुमारः कौतुकमयः कश्चन तेजः कृष्णं प्रविवेश, यथा पूर्वं शिशुपालवधेऽपि जातम्, हे राजन्। तस्य भ्राता विदूरथः, तस्य निधनदुःखविह्वलः, शस्त्रं वरत्रं च गृहीत्वा, तीव्रं श्वासन्, कृष्णवधाय समभिप्रस्थितः। स त्वरमाणम्, कृष्णः तीक्ष्णधारं चक्रं प्रावर्तयत्, येन स विदूरथः शिरसा सह किरीटकुण्डलाभ्यां छिन्नः, हे राजन्। एवं शाल्वं सौभं दन्तवक्रं तस्य च भ्रातरं, येऽन्येषां दुःसहाः शत्रवः, हत्वा, कृष्णः सुरमानुषैः स्तुतः। तं मुनयः सिद्धाः गन्धर्वविद्याधराः महोरगाः अप्सरसः पितृगणाः यक्षकिन्नरचारणाश्च स्तुवन्ति। तेषां स्तवैः जयघोषैः पुष्पवृष्ट्या च पूजितः, वृष्णिश्रेष्ठैः परिवृतः, शोभितां पुरीं विवेश। एवं योगेश्वरः श्रीकृष्णः जगन्नाथः पशुदृष्टिभिः विजयपराजयवत् दृश्यते। एवं कुरुपाण्डवारण्ययुद्धस्य सञ्चारं श्रुत्वा, बलरामः तीर्थयात्रारूपेण तत्र तत्र विचरन्, पक्षपातं न कृत्वा निर्गतः। प्रभासे स्नात्वा, देवर्षिपितृमानुषान् तर्पयित्वा, स ब्राह्मणैः सह सरस्वत्याः प्रवाहं प्रतिकूलं गच्छन्, पृथूदकबिन्दुसरस्त्रितकूपसुदर्शनविशालब्रह्मतीर्थचक्रपूर्वसरस्वतीतीर्थानि सन्दर्शयन् अतीत्य यमुनां गङ्गां चानुसृत्य, नैमिषारण्यं जगाम, यत्र ऋषयः सत्रे प्रवृत्ताः। तत्रागमे तस्य, सत्रनिरतान् मुनीन् विधिवदभिनन्द्य, उत्थाय प्रणम्य सत्कृत्य, स स्वजनैः सहितः उपवेशनं स्वीकृतवान्। स तत्र रोमहर्षणं, महर्षेः शिष्यं, उपविष्टं ददर्श। सूतं तं नोत्थाय, न प्राञ्जलिं कृत्वा, उपविष्टमेव दृष्ट्वा, तथा ब्राह्मणांश्च, माधवः कोपितः अभवत्। "अयं नीचः ब्राह्मणरक्षिणः धर्मपालानां च, अस्माकं चोपरि उपविश्य, दुष्टबुद्धिः मरणार्हः।" इति मनसि चिन्तयन्, "यद्यपि दिव्यर्षेः शिष्यः, इतिहासपुराणधर्मशास्त्राणि चाधीतवान्, तथापि स्वसंयमहीनस्य, व्यर्थदर्शिनः, ज्ञानं न गुणाय, यथा नटनाट्यस्य।" इति विचार्य, "एवमेव धर्मवेषधराणां पापानां निग्रहाय ममावतरणम्।" इति उक्त्वा, स भगवान्, पापिनः वधात् विरम्यापि, मनसि ध्यात्वा, कुशपवित्रेण तम् उपाहरत्। मुनयः दुःखितचित्ताः, "ह ह भोः सङ्कर्षण! अन्यायमकार्षीः!" इति विलपन्तः। "यदुकुलोत्पन्न! अस्माभिः तस्मै ब्रह्मासनं, आयुः, सत्रपर्यन्तं श्रमविरहं च दत्तम्।" इति च। "अजानन् ब्रह्महत्या कृतासि, योगेश्वर! तव नामापि विधेः पराङ्मुखं न भवति।" इत्युक्त्वा, "यदि ब्रह्महत्यापापं शुद्ध्येत, जगतां शुद्धिकर! तर्हि त्वमेव यथोचितं प्रायश्चित्तं कुरु, अन्येन प्रेरितः न स्यात्।" भगवानुवाच— "लोकहिताय वधे प्रायश्चित्तं करिष्यामि, यथा कृतयुगे नियमः स्यात्।" इति। "दीर्घमायुः, बलं, इन्द्रियाणि च तस्मै प्रतिज्ञातानि, तद्वचनं योगबलात् साधयिष्यामि।" इति। मुनयः ऊचुः— "एवं भूयात्, राम! तव वचनं, अस्त्रशक्तिः, अस्माकं च मृत्युः, सर्वं सत्यमस्तु।" इति। भगवानुवाच— "आत्मैव पुत्ररूपेण जायते, वेदवचनम्; तस्मात् तस्य पुत्रः जीवन्मनःशक्तियुतः वक्ता भवतु।" इति। "किं कामयध्वे, मुनिश्रेष्ठाः? ब्रूत, करिष्यामि, किं मे प्रायश्चित्तं युक्तं स्यात्, विचिन्त्यताम्।" इति। मुनयः ऊचुः— "बल्वलाख्यः भीषणो दानवः, इल्वलस्य सुतः, प्रतिपर्वणि समागत्य, अस्माकं यज्ञं मलिनयति।" इति। "दशार्हनन्दन! स तेन दुष्टेन पूयशोणितमूत्रमांसमद्यादि वृष्टिं कुर्वता, वधः अस्माकं परमोऽभिलाषः।" इति। "ततः, भारतभूमिं विहाय, स्थिरमनाः द्वादशमासान् तीर्थयात्रां कृत्वा, स्नानं च विधाय, शुद्धो भविष्यसि।" इति। एवं किल, राजा उवाच— "भगवतो मुकुन्दस्य, अनन्तवीर्यस्य, अन्यानि च कर्माणि श्रोतुमिच्छामि, भगवन्।" "यस्मिन् श्रीविष्णोः पुण्यकथाः एकवारं शृताः, तस्य श्रवणे विरमेत्, स कामबाणविद्धः, तदर्थमूल्यं न जानाति।" "या वाणी गुणगानाय, ये हस्ताः तद्गुणकर्मणि, या बुद्धिः सर्वभूतस्थस्मरणाय, ये श्रोत्राणि तच्छ्रवणाय—ते एव वाणी हस्ताः बुद्धिः श्रोत्राणि स्युः।" "या शिरसि द्विविधरूपधरस्य नमः, ये नेत्रे तस्य दर्शनाय, ये अङ्गानि विष्णुपादोदकसेवाय, ते एव शिरः नेत्राणि अङ्गानि च।" सूतोऽवदत्— "एवं पृष्टः विष्णुरातेन, बदरायणसुतः, भगवत्संनिष्ठचित्तः, उवाच।" शुक उवाच— "कृष्णस्य कश्चन ब्राह्मणमित्रमासीत्, वेदविद्याविशारदः, इन्द्रियनिग्रहवान्, शान्तचित्तः।" "स गृहस्थः, यदृच्छालाभेन जीवन्, तस्य भार्या कृशाङ्गी, तद्वद् दरिद्रता, जीर्णवस्त्रधारिणी।" "सा पतिव्रता, कृशमुखी, दारिद्र्यपीडिता, कम्पमाना, पतिं समीपमुपेत्य, इदं वचनमुवाच।