ततः एकः पदातिकः, कोपात् गदां प्रगृह्य, महाबलः, भूमिं कम्पयन् आगच्छत्, राजन्। तं एवं आगच्छन्तं दृष्ट्वा श्रीकृष्णः शीघ्रं गदां आदाय, रथात् अवतिर्य, तं प्रत्यूह्य स्थितः, यथा समुद्रः तटं प्रत्यूह्य तिष्ठति। तदा कारूषः, गर्वात् गदां उद्यम्य, मुकुन्दं अभ्यधावत्, वदन्—“भाग्येन, महाभाग्येन, अद्य मम दृष्टिगोचरः अभवः। त्वं अस्माकं मातुलः, कृष्ण, मित्रं च सहायकः; तथापि मां हन्तुं इच्छसि। अतः, मूढ, वज्रसमा गदया त्वां हनिष्यामि। ततः ऋणं विमोक्ष्यामि, मित्राणां मित्र, शत्रुं यो बन्धुरूपेण आगतः, यथा रोगं शरीरस्थं विनाशयति।” एवं तीक्ष्णैः वचनैः कृष्णं गोदपात्रवत् अभ्यधावत्, सिंहनादं कृत्वा, गदया शिरसि तं आहतवान्। रणभूमौ गदया आहतः अपि, यदुवीरः न चलितः; कृष्णः स्वगदया कौमोदक्या तस्य वक्षसि प्रहारं अकरोत्। तस्य हृदयः गदाप्रहारात् विदारितम्, रक्तं मुखात् निर्गतम्; केशाः, बाहवः, पादाः च प्रसारिताः, सः भूमौ मृतः पतितः। तस्मात् सूक्ष्मं दिव्यं तेजः कृष्णं प्रविष्टम्, सर्वे जनाः पश्यन्तः, यथा शिशुपालवधसमये अभवत्, राजन्। विदूरथः तस्य भ्राता, शोकात् आक्रान्तः, खड्गं च कवचं च प्रगृह्य, कृष्णं हन्तुं उद्युक्तः, श्वासं दीर्घं कृत्वा, अग्रे अग्रे आगच्छत्। तं आक्रमन्तं दृष्ट्वा, कृष्णः तीक्ष्णधारया चक्रेण तस्य शिरः, किरीटं कुंडलं च सह, छिन्नम् अकरोत्, राजन्। एवं शाल्वं, सौभं, दन्तवक्त्रं तस्य च भ्रातरं—ये अन्येषां असह्यः शत्रवः—हत्वा, स देवैः मानवैः च स्तुतः अभवत्। सः ऋषिभिः, सिद्धैः, गन्धर्वैः, विद्याधरैः, महाभोगैः, अप्सराभिः, पितृगणैः, यक्षैः, किन्नरैः, चारणैः च स्तुतः अभवत्। तैः जयगानं कृतं, पुष्पवृष्टिः च कृताः; वृष्णिप्रवरैः परिवृतः, अलंकृतां नगरीं प्रविष्टः। एवं योगेश्वरः श्रीकृष्णः, भगवतः, जगन्नाथः, पशुवद् दृष्टिभिः विजितः वा विजयीति वा दृश्यते। ततः कुरुपाण्डवयोः युद्धाय यत्नं श्रुत्वा, रामः तीर्थयात्रानिमित्तं, तटस्थः भूत्वा, प्रस्थानं अकरोत्। प्रभासे स्नात्वा, देवर्षिपितृमानवाः तुष्ट्वा, ब्राह्मणैः सह सरस्वतीं उत्तरगामिनीं अन्वगच्छत्। सः पृथूदकं, बिन्दुसरः, त्रितकूपं, सुदर्शनं, विशालं, ब्रह्मतीर्थं, चक्रं, पूर्वसरस्वतीं च दृष्ट्वा। यमुनां अनुगम्य, ततो गङ्गां, भारत, नैमिषारण्यं अगच्छत्, यत्र ऋषयः दीर्घसत्रे व्यग्राः आसन्। तं आगतम् दृष्ट्वा, ऋषयः सत्क्रियया स्वागतं कृत्वा, उत्तस्थुः, प्रणम्य, सम्मानं अकरोत्। सः स्वजनैः सहितः सत्कृतः, उपवेशनं स्वीकृत्य, रोमहरषणं—महर्षेः शिष्यं—तत्र उपविष्टं दृष्टवान्। सुतं दृष्ट्वा, यो न उत्थितः, न अञ्जलिं कृतवान्, उपविष्टः एव, ब्राह्मणाः च तथा, माधवः क्रुद्धः अभवत्। “अयं अधमः ब्राह्मणान् धर्मरक्षकान्, अस्मान् अपि, उपरि उपविष्टः, दुर्मतिः मरणार्हः। दिव्यस्य ऋषेः शिष्यत्वं, इतिहासपुराणधर्मशास्त्राणि अधीत्य अपि, यदि अनुशासनं न अस्ति, तदा ज्ञानं निष्फलं, यथा नाटकः आत्मसंयमं न प्राप्तः। एतदर्थं अहं जगति अवतीर्णः—धर्मच्छद्मेन पापिष्ठान् हन्तुं।” एवं उक्त्वा, भगवतः पापिनां अपि हननं विरतं; किं तु चिन्तयन्, कुशपत्रेण तं आहतवान्। तदा सर्वे ऋषयः दुःखितमनाः, “सङ्कर्षण, अधर्मं कृतवान्!” इति विलपन्तः। “यदुवंशज, अस्माभिः तस्मै ब्रह्मासनं, आयुः, श्रममुक्तिः च यज्ञपर्यन्तं दत्तम्। अज्ञानात् ब्रह्महत्या कृतः, योगेश्वर, तव नाम अपि धर्मात् मुक्तं न। यदि एषः ब्रह्महत्यापापं शुद्धयति, विश्वशुद्ध, तदा यथायोग्यं प्रायश्चित्तं स्वयम् कुरु।” भगवान् उवाच—“लोकहिताय, हननस्य यथायोग्यं प्रायश्चित्तं करिष्यामि; यथा कृतयुगे नियमः, तं स्थापयिष्यामि। आयुः, बलं, इन्द्रियाणि च तस्मै प्रतिज्ञातानि; यद् उक्तं, योगबलात् साधयिष्यामि।” ऋषयः ऊचुः—“एवमस्तु, राम, तव वचनं, अस्त्रबलं, मृत्युः च अस्माकं सत्यम् अस्तु।” भगवान् उवाच—“आत्मा एव पुत्ररूपेण जायते—एवं वेदः वदति; अतः तस्य पुत्रः वक्ता भवतु, आयुः, इन्द्रियबलं च युक्तः। किं इच्छथ, ऋषिश्रेष्ठ? वदत, साधयिष्यामि। यथायुक्तं विचार्य, प्रायश्चित्तं ब्रवीत।” ऋषयः ऊचुः—“बल्वलः नाम भीषणः दैत्यः, इल्वलस्य पुत्रः; सः प्रतिवर्षं आगत्य अस्माकं यज्ञं दूषयति। दाशार्हवंशज, तं पापिनं हनु, एषः अस्माकं परमोऽभिलाषः। सः पुयः, रक्तं, मलम्, मूत्रं, मद्यं, मांसं च अस्माकं उपरि वृष्टिं करोति।” ततः भारतभूमिं त्यक्त्वा, स्थिरचित्तः, द्वादशमासान् तीर्थयात्रां कृत्वा, स्नात्वा, शुद्धः भविष्यसि। राजा उवाच—“भगवन्, मुकुन्दस्य अन्यानि वीर्याणि श्रोतुम् इच्छामि; सः महात्मा, अनन्तशक्ति, गुरो।