प्रद्युम्नः शत्रूनां निग्रही, गदया वक्षःस्थलं भग्नं प्राप्य, तस्य सारथिना धर्मात्मना दारुकपुत्रेण रणभूमेः अपसारितः। क्षणाद्वै प्रज्ञां पुनः प्राप्त्वा, कार्ष्णिः स्वसारथिं प्राह—“हा सारथे! यदहं युद्धात् प्रत्याहृतः, एतन्मम न शोभनं कृतम्। यदूनां वंशे जातः कश्चन युद्धभूमिं परित्यजति इति न कदापि श्रुतं, सारथ्यं हि यः क्लीबचित्तः पापं च प्राप्नोति, तस्यैव। अहं यदि रामं केशवं च पितरौ प्राप्य युद्धात् प्रत्यागत इति वदिष्यामि, तदा ते पृष्ट्वा किं युक्तं मम वक्तव्यम्? नूनं भ्रातॄणां पत्न्यः हास्यपूर्वकं वदिष्यन्ति—‘कथं कथं ते भीरुत्वं रणभूमौ प्रसिद्धमभूत्, वीर?’” तदा सारथिः प्रत्युवाच—“भगवन्, धर्मज्ञः सन् अहं यदेतत्कृतवान्, तस्य कारणं शृणु। सारथिर्यदा रथिनं क्लेशितं पश्यति, तदा तं रक्षेत्; तथा रथी अपि सारथिं रक्षेत्। एवं विदित्वा, भगवन्, शत्रूणां प्रहारात् गदया च विवेशितं त्वां युद्धात् प्रत्याहृतवानस्मि।” एवं षट्सप्ततितमेऽध्याये ‘शाल्वयुद्धवर्णनं’ नामकं द्वितीयभागे दशमे स्कन्धे श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमहंसपरायणशास्त्रे, समाप्तम्। अथ श्रीशुक उवाच—ततः प्रद्युम्नः, जलस्पर्शं कृत्वा धनुष्पाणिः, सारथिं प्राह—“मां वीरं द्युमन्तं प्रति नय।” ततः रुक्मिण्याः सुतः स्मयमानः स्वसेनां प्रति पतन्तं द्युमन्तं अष्टभिः लौहितैः बाणैः व्यधित्। चतुर्भिः बाणैः तस्य चतुर्भिः अश्वान्, एकेन सारथिं, द्वाभ्यां धनुः पताकां च, अन्येन शिरः विव्याध। गदः, सात्यकिः, साम्बः, अन्ये च शाल्वपतिसैन्यं जघ्नुः; सर्वे सौभिकाः छिन्नग्रीवाः सागरं पतिताः। एवं यदवः शाल्वाश्च परस्परं विनिघ्नन्तः, घोरं तुमुलं च युद्धं सप्तविंशतिरात्रान् अहः च प्रवृत्तम्। कृष्णः धर्मपुत्रेण आहूतः, इन्द्रप्रस्थं गतः; राजसूयसमाप्तौ शिशुपालवधे च, कुरुवृद्धान् ऋषीन् पृथां पाण्डुपुत्रांश्च प्रणम्य, भीषणान् निमित्तानि दृष्ट्वा द्वारकां जगाम। स उवाच—“मित्रैः सहागतः अस्मि; चेदिसंयुक्तराजानः मम पुरीं हन्तुं समागताः नूनम्।” स्वजनवधं दृष्ट्वा, नगररक्षां विधाय, केशवः दारुकं प्रति शाल्वं सौभं च सम्बोध्य प्राह—“सारथे, शीघ्रं मां शाल्वस्य समीपं नय; मास्तु ते भयम्, अयं सौभपति मायावान्।” इति उक्ते, दारुकः रथमारुह्य प्रस्थितः; सर्वे मित्रारयः च अर्जुनानुजं प्रविशन्तं दृष्टवन्तः। शाल्वः, सेनायाः प्रायशो विनाशं दृष्ट्वा, कृष्णं युद्धे दारुकं प्रति भीषणं शूलं प्राक्षिपत्। तत् अस्त्रं व्योम्ना दीप्तमिव महाशिखि दिशः प्रकाशयन्, शौरिणा बाणैः शतधा विदारितम्। ततः षोडशभिः बाणैः शाल्वं, गगनचरं सौभं च बाणवर्षैः सूर्य इव रश्मिभिः विव्याध। शाल्वः शार्ङ्गधनुष्पाणेः शौरिणः वामभुजं विव्याध, तस्य हस्तात् शार्ङ्गं च भङ्क्त्वा अद्भुतं दृश्यं जातम्। तद् दृष्ट्वा सर्वेषां प्राणिनां महाः शब्दः अभवत्; सौभपतिः शाल्वः गर्जनं कृत्वा जनार्दनं प्रति वाक्यमुवाच—“मूढ! त्वया अस्माकं मित्रं भ्रातरं सभायां हतम्, भार्यां च हृतां, त्वं च प्रमत्तः। अद्याहं तीक्ष्णैः बाणैः त्वां दुर्धर्षं मृत्युपथं प्रेषयिष्ये यदि त्वं मया साक्षात् स्थितुम् इच्छसि।” भगवानुवाच—“वृथा त्वं गर्वं करोति, मूढधीः; मृत्युः समीपे स्थितः न पश्यसि। वीराः कर्मणा तेजः दर्शयन्ति, न वचनेन बहुना।” इति उक्त्वा, श्रीभगवान् क्रुद्धः गदया शाल्वस्य वक्षसि प्रहारं चकार; शाल्वः कम्पमानः रुधिरं वमन् पतितः। गदा प्रतिहता, शाल्वः तत्रैव अन्तर्धानम्; क्षणेन कश्चन नरः आच्युतं उपेत्य, प्रणम्य, रुदन् इदं वचनम् उवाच—“देवक्या प्रेषितः अहम्। कृष्ण! कृष्ण! महाबाहो! तव पितरं शाल्वैः बद्ध्वा पशुवद् नीतम्।” एतद् दुःखं श्रुत्वा, कृष्णः स्नेहेन व्याकुलः, मानुषं भावं गृहीत्वा, शोकदीनः, करुणया युक्तः, सामान्यवत् वाक्यमुवाच—“कथं मम पितरं बलवन्तं, रामं च देवासुरैरपि अजेयं, शाल्वः तु क्षुद्रः नीतवान्? एषा दैवस्य शक्तिरेव।” एवं गोविन्दे भाषमाणे, सौभेश्वरः शाल्वः प्रादुरभूत्, कृष्णं तं यथा वसुदेवम् आनीतं दर्शयन्, वचनमिदं प्राह—“एष ते पिता, यस्य हेतोः त्वं लोके स्थितः; तं तव पश्यतः प्राणान् हरिष्यामि; यदि त्वं भगवाञ्, रक्षस्व, मूढ!” एवं तं अवमन्य, मायावी शस्त्रं गृहित्वा अनकदुन्दुभेः शिरः छित्त्वा, तत् गृहीत्वा सौभदुर्गं प्रविवेश। तदा क्षणं महात्मा कृष्णः स्वजनसङ्घे स्नेहवशात् मोहं जगाम; शीघ्रं तु तद् मायाया मायया शाल्वेन कृतमिति अवबुध्य, पुनः युद्धभूमौ बोधं प्राप्तवान्। तत्र न दूतं न पितुः शरीरं दृष्टवान्; स्वप्नात् प्रमुदितः इव, शत्रुं सौभे स्थितं दृष्टवान्। एवं केचन मुनयः वदन्ति; यदि तु तेषां वचनानि विरोध्यन्ते, ते न स्मरन्ति। हे राजर्षे! शोकमोहौ, स्नेहभीत्यादयो मूढभावाः, तव सततविज्ञानैश्वर्ये कुत्र? यस्य पादसेवया आत्मविद्या लभ्यते, स पूर्वसंसारमोहं नाशयति, स्वात्मैश्वर्यं प्राप्य, परमं प्राप्य, मोहः तं न स्पृशति।