श्रीशुक उवाच — हे राजन्, श्रीकृष्णस्य अद्भुतं कर्म पुनः शृणु, यथा लीलामयः शरीररहितः भगवान् सौभपतिम् हत्वा महाकौशलं प्रकटितवान्। शिशुपालस्य मित्रः शाल्वः, रुक्मिण्याः विवाहसमये यदुभिः सह युद्धाय आगतः, जरासन्धादिभिः सह पराजितः अभवत्। तदनन्तरं शाल्वः सर्वेषां नृपतीनां समक्षं प्रतिज्ञाम् अकुर्वत्—“यदुवंशं पृथिव्यां नष्टं करिष्यामि, मम वीर्यं पश्यन्तु।” एवं मूढप्रतिज्ञः शाल्वः सर्वभूतनायकं भगवान् शिवं एकवारं मृत्तिकाम् ग्रसित्वा पूजितवान्। वर्षान्ते करुणामयः उमापतिः, शीघ्रं प्रसन्नः सन्, शरणागताय शाल्वाय वरं दत्तवान्। शाल्वः वररूपेण यदूनां भीषणं, इच्छानुसारं गमनक्षमं, देवदानवमानुषगन्धर्वसर्पराक्षसैर् अभेद्यं वाहनं अभिलषितवान्। गिरिशः “तथास्तु” इति उक्त्वा, मायायाः निर्देशे, शत्रुनगरजयः मायः लोहपुरं सौभं निर्माय शाल्वाय दत्तवान्। तं इच्छानुसारं दुर्गमं वाहनं लब्ध्वा, शाल्वः यदूनां वैरं स्मृत्वा द्वारवत्याः प्रति प्रस्थितः। भरतश्रेष्ठ, शाल्वः महता सेनया नगरीं परिवृत्य, उपनगरीं च उद्यानानि च विनाशितवान्। द्वारद्वाराणि, प्रासादानि, शालाः, रम्यभूमयः, उच्चप्रासादाः—सर्वाणि शस्त्रवृष्ट्या आहतानि। शिलाः, वृक्षाः, वज्राणि, सर्पाः, शर्करावृष्टिः च पतित्वा, तीव्रः वातः उदभूतः, दिशः धूलिना आवृतः। एवं कृष्णस्य पुरी सौभेन तीव्रं पीडिता, शान्तिं न लब्धवती, यथा त्रिपुरेण भूमिः कदाचित् कष्टं अनुभूता। स्वजनान् क्लिश्यमानान् दृष्ट्वा, वीर्यशाली प्रद्युम्नः रथमारुह्य “मा भैः” इति उक्तवान्। सत्यकि, चारुदेष्ण, साम्ब, अक्रूरः सह भ्रातृणा, हार्दिक्यः, भानुविन्दः, गदः, शुकः, शरणः च—अन्ये च महाधनुर्धराः, रथपत्तिसैन्यनायकाः, रथैः गजैः अश्वैः पदातिभिः सज्जीभूताः निर्गताः। ततः शाल्वयदूयोः रोमाञ्चजनकं घोरं युद्धं आरब्धम्, यथा सुरासुरयुद्धं। रुक्मिणीसुतः दिव्यास्त्रैः सौभपतिमायां क्षणेन नाशितवान्, यथा सूर्यः रात्रेः तमः नाशयति। शाल्वसेनापतिं सुवर्णपर्वेषु, लोहशिरः, सुशिल्पितेषु पञ्चविंशतिः बाणैः विद्धवान्। शाल्वं शतबाणैः, सैनिकान् एकैकबाणेन, सेनानायकान् दशबाणैः, वाहनानि त्रिभाणैः विद्धवान्। तस्य प्रद्युम्नस्य महाकर्मणः चमत्कृत्य, सर्वे सैनिकाः—मित्रशत्रवः—सम्मानितवन्तः। मायया निर्मितं सौभं, बहुरूपं एकरूपं, दृश्यं अदृश्यं, शत्रुभिः अविज्ञेयम् अभवत्। कदाचित् भूमौ, कदाचित् आकाशे, पर्वतशिखरे, कदाचित् जलमध्ये, सौभं दारुणं अग्निचक्रवत् भ्रमति स्म। यत्र यत्र शाल्वः सौभसहितः सेनया दृश्यते, तत्र तत्र सात्वतानां सेनानायकाः बाणान् मुमुचुः। अग्निसूर्यसमानैः ज्वलद्बाणैः, विषसर्पसमानैः, शाल्वसेना मूढा अभवत्, तैः अस्त्रैः प्रचोदिता। शाल्वसेनायाः शस्त्रवृष्ट्या यद्यपि वृष्णयः अत्यन्तं पीडिताः, ते युद्धं न त्यक्तवन्तः, सर्वलोकजयाय प्रवृत्ताः। शाल्वस्य मन्त्री द्युमान् पूर्वं प्रद्युम्नम् अभिभूतवान्; सः महागदया समीपं आगत्य तं ताडितवान्, घोरं निनादं च कृतवान्। शत्रुसूदनः प्रद्युम्नः, गदया वक्षः भग्नम्, रथचालकेन धर्मात्मना दारुकपुत्रेण युद्धभूमेः अपाकृतः। क्षणात् चेतनां प्राप्य, कार्ष्णिः रथचालकं प्रति उक्तवान्—“हा, अनुक्तमिदं, हे सारथे, युद्धात् मां अपाकृतवान्!” यदुवंशजः युद्धभूमेः परित्यागः न श्रुतः—सारथिः यदि अयथार्थचित्तः, पापं कृतवान्, तदा एव। रामकेशवयोः समीपं युद्धत्यागात् गच्छन्, किं वदामि? तत्र पृष्टः, किम् उत्तरं युक्तं स्यात्? नूनं भ्रातृणां पत्न्यः हसन्त्यः वदन्ति—“कथं, कथं तव भीरुत्वं युद्धे सर्वैः ज्ञातम्?” रथचालकः उक्तवान्—“भगवन्, धर्मं जानन्, अहं एतत् कृतवान्; सारथिः संकटे योद्धारं रक्षेत्, योद्धा च सारथिं। एतज्ज्ञात्वा, भगवन्, त्वं शत्रुणा गदया ताडितः, मूर्च्छितः अभवः, तस्मात् युद्धात् अपाकृतः।” एवं षट्सप्ततितमं अध्यायः समाप्तः—“शाल्वयुद्धवर्णनं”—दशमे स्कन्धे, द्वितीयभागे, श्रीमद्भागवतमहापुराणे, परमहंसशास्त्रे। श्रीशुक उवाच — ततः, प्रद्युम्नः शुद्ध्यर्थं जलस्पर्शं कृत्वा, धनुः गृहीत्वा, रथचालकं प्रति उक्तवान्—“द्युमानं वीरं समीपं नय।” रुक्मिणीसुतः स्मितपूर्वकं, स्वसैनिकान् आक्रामन्तं द्युमानं अष्टलोहबाणैः निपातितवान्। चतुर्भिः अश्वान्, एकेन सारथिं, द्वाभ्यां धनुः पताकां, अन्येन शिरः ताडितवान्। गदः, सात्यकि, साम्बः, अन्ये च सौभपतेः सेनां हत्वा, सर्वे सौभसैनिकाः शिरःच्छिन्नाः समुद्रे पतिताः। एवं यदवः शाल्वाः च अन्योन्यं हत्वा, घोरं युद्धं सप्तविंशतिदिनरात्र्यन्तं अभवत्। कृष्णः धर्मपुत्रस्य आमन्त्रणं लब्ध्वा इन्द्रप्रस्थं गतः; राजसूययज्ञं समाप्त्य, शिशुपालं हत्वा, ...