भीमः तं दृष्ट्वा हास्यं चकार, तद्वद् स्त्रियः अन्ये च नृपाः अपि हसन्ति स्म; राजा तान् निग्रहीतुं यत्नं चकार, किन्तु श्रीकृष्णः तेषां हास्यं अनुमन्यते स्म। तदा सः लज्जितः, अधोमुखः, कोपेन दग्धः, तूष्णीं गजाहं प्रति निर्गतः। तदा साधूनां मध्ये “हाऽहो!” इति महान् निःस्वनः अभवत्; अजातशत्रुः मनसा क्लिष्टः अभवत्; भगवान् तु पृथिव्याः भारं शमयितुं मूकः स्थित्वा, विचित्रदृष्ट्या सर्वं पश्यन् तस्थौ। एवं, हे राजन्, त्वया यः पृष्टः, सुतोदनस्य पापं राजसूये यथा जातं, तत् सम्पूर्णं मया कथितम्। इति दशमे स्कन्धे द्वितीये भागे “दुर्योधनस्य गर्वनाशनं” नाम पञ्चसप्ततितमेऽध्याये समाप्तिः। अथ शाल्वयुद्धवर्णनम् आरभ्यते। श्रीशुक उवाच—हे राजन्, श्रीकृष्णस्य अन्यदद्भुतं कर्म शृणु, यथा सः लीला-विग्रहः श्रीकृष्णः सौभपति शाल्वं जघान। शाल्वः शिशुपालस्य सखा, रुक्मिण्याः विवाहे यदुभिः सह युद्धे पराजितः, जरासंधादिभिः सह अपि। तदा शाल्वः सर्वेषां नृपाणां साक्षात् प्रतिज्ञां कृतवान्—“अहं यदुभिः पृथिवीं शून्यां करिष्यामि, पश्यत मे वीर्यम्।” एवं मूढप्रतिज्ञां कृत्वा, सः प्रजापतिं भगवन्तं पूजितवान्, एकवारं मृदं निगीर्णवान्। संवत्सरान्ते, कृपया प्रसन्नः भगवान् उमापतिः तस्मै वरं दातुम् आगतः। शाल्वः वररूपेण यं यं यच्छन्दः, तस्मात् यदूनां भीषणं, मनोजवम्, देवदानवमानुषगन्धर्वसर्पराक्षसैः अबाध्यमानं वाहनं वव्रे। “एवं अस्तु” इति गिरीशः उक्त्वा, तेन आज्ञप्तः मायासुरः लौहमयं सौभनगरेश्वरं निर्माय तस्मै दत्तवान्। तत् कामगं, दुर्जयं, अजय्यं वाहनं प्राप्य शाल्वः, यदुभिः कृतद्वेषं स्मरन्, द्वारवत्यां प्रति प्रस्थितः। हे भरतश्रेष्ठ, सः महता सैन्येन नगरीं परिवृत्य, उपवनानि प्राकारांश्च विनाशयामास। द्वारशृंगाटकानि, प्रासादाः, बाल्कन्यः, विहारवनानि, उच्चप्रासादाः—एतेषां सर्वेषां शस्त्रवृष्ट्या आघातः कृतः। शिलाः, वृक्षाः, वज्राणि, सर्पाः, शर्करावृष्टयश्च पतन्ति स्म; प्रचण्डः वातः समुत्पन्नः, दिशः रजसा आवृताः। एवं कृष्णस्य पुरी सौभेन भीषणं पीड्यमाना, हे राजन्, शान्तिं न लेभे, यथा त्रिपुरेण आक्रान्ता पृथिवी। तदा स्वजनान् क्लिष्टान् दृष्ट्वा, तेजस्वी, पराक्रान्तः प्रद्युम्नः रथमारुह्य, “मा भयिष्ट” इति उवाच। सत्यकि, चारुदेष्णः, साम्बः, अक्रूरः स्वभ्राता सह, हार्दिक्यः, भानुविन्दः, गदः, शुकः, शरणः—एते चान्ये च महारथाः, रथगजाश्वपदातिभिः सुसज्जिताः, निर्गताः। तदा शाल्वयदुभ्यां घोरं रोमाञ्चनं युद्धं समारभ्यत, यथा सुरासुरयुद्धम्। रुक्मिणीसुतः दिव्यास्त्रैः सौभपतिः मायां क्षणेन विनाशयामास, यथा सूर्यः रात्रेः तमः। सः शाल्वसेनापतिं पञ्चविंशत्याः सुवर्णशल्यः, लौहाग्राः, सुगुणयुक्ताः बाणैः विद्धवान्। शाल्वं शतबाणैः, सैनिकान् एकैकबाणैः, सेनापतीन् दशभिः, वाहनानि त्रिभिः त्रिभिः बाणैः विव्याध। तस्य प्रद्युम्नस्य अद्भुतं महत् कर्म दृष्ट्वा, सर्वे सैनिकाः—मित्रशत्रवः च—समानयन्। मायया निर्मितं तन्मायासुरसौभं, अनेकविधं, एकविधं, दृश्यते च न दृश्यते च, शत्रुना न ज्ञेयम्। कदाचित् भूमौ, कदाचित् आकाशे, पर्वतशिखरेषु, कदाचित् जले च, तत् सौभं ज्वलनचक्रवत् नृत्यति स्म। यत्र यत्र शाल्वः सौभेन सह, सैन्येन च दृश्यते स्म, तत्र तत्र सात्वतयूथपाः बाणवर्षं स्रष्टुम् आरब्धवन्तः। अग्निसूर्यसमानैः, विषसर्पसमैश्च बाणैः ताडिताः, शाल्वस्य सेनाः मोहिताः अभवन्। शाल्वसेनायाः शस्त्रवृष्ट्या पीड्यमानाः अपि, वीर्यशालिनः वृष्णयः युद्धं न परित्यज्य, उभौ लोकौ जेतुं प्रवृत्ताः। शाल्वस्य मन्त्री द्युमान्, यः पूर्वं प्रद्युम्नं जितवान्, गदया समुपेत्य तम् आहत्य, भीमस्वनं चक्रे। शत्रुनिग्रही प्रद्युम्नः, गदया वक्षः विदारितः, स्वचरणेन रथेन, धर्मात्मना दारुकपुत्रेण रथिनाऽपनीयः। क्षणाद् चेतनां प्राप्तः, कार्ष्णिः रथिनं प्रति उवाच—“हा! किमिदं, रथिन्, यद् युद्धात् मां निनेषि?” यदुवंशे जातस्य युद्धभूमिं परित्यक्तं न कदापि श्रुतम्, ऋते रथिनः क्लिबस्य पापकर्मणः। कथं पितरौ रामकेशवौ दृष्ट्वा, युद्धात् पलाय्य, किं ब्रूयां? स्त्रियः अपि हास्यं कुर्वन्त्यः वदिष्यन्ति—“कथं ते भीरुत्वं युद्धे प्रसिद्धम्?” रथी प्रत्युवाच—“आर्य, धर्मज्ञः सन्, अहं कृतवान्; रथी आपन्ने रथिनं रक्षेत्, रथी च रथिनं। एवं ज्ञात्वा, त्वं शत्रुणा गदया आहतः, मूर्च्छितः, अतः युद्धात् त्वां अपनीयम्।” इति दशमे स्कन्धे द्वितीये भागे “शाल्वयुद्धवर्णनं” नाम षट्सप्ततितमेऽध्याये समाप्तिः। अथ शाल्ववधवर्णनम् आरभ्यते। श्रीशुक उवाच—ततः प्रद्युम्नः, आपः स्पृष्ट्वा, धनुः गृहीत्वा, रथिनं प्रति उवाच—“माम् वीरस्य द्युमानः समीपं नय।” रुक्मिणीसुतः स्मयमानः, स्वसैन्यं ताडयन्तं द्युमानं, अष्टाभिः लौहबाणैः निपातितवान्।