स्वर्णसिंहासने दिव्यसंपद्विभूषितः स राजा, इन्द्रवत् तेजसा विराजमानः, सूत-मागधादिभिः स्तुतिम् उपपाद्यमानः, समासीनः आसीत्। तत्र दुर्योधनः, स्वभ्रातृभिः परिवृतः, शिरसि मुकुटं मालां च धारयन्, गर्वितः, करगृहीतखड्गं कोपात् भूमौ समुत्क्षिप्य निषसाद। तत्र, स भूमौ वस्त्रस्य किञ्चिद् अंशम् उदग्रहीत्, जलमिति मन्यन्, तद् वस्त्रं शुष्कमेव; जलस्थले तु स्थलमिति भ्रान्त्या, मायया मोहितः, भ्रममगच्छत्। एतद् दृष्ट्वा भीमः, तदा स्त्रियश्च अन्ये च राजानः, हसितुम् आरब्धाः; राज्ञा तु निग्रहीतुम् इच्छता अपि, श्रीकृष्णेन तद् हास्यं अनुमोदितम्। लज्जितः दीनमुखः, कोपेन दग्धमानसः, दुर्योधनः मौनं गतः गजाहं प्रति निर्गतः; तदा साधूनां मध्ये "हाऽह" इति महाशब्दः समुत्पन्नः, अजातशत्रुश्च मनसा क्लेशमभूत्; भगवांश्च, भूमेः भारं हर्तुम् इच्छन्, विचित्रदृष्ट्या तस्य स्थितिं निरीक्ष्य, मौनं बभूव। एवं, राजन्, त्वया पृष्टं यत्, तस्य उत्तररूपेण, महान् राजसूययागे सुयोधनस्य दुष्टभावः यथावत् मया कथितः। एवं श्रीमद्भागवतपुराणस्य दशमे स्कन्धे द्वितीये भागे "दुर्योधनदर्पभङ्गवर्णनं" नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः। इदानीं, शाल्वयादवयोर्युद्धं शृणु, हे राजन्! श्रीशुक उवाच—कृष्णस्य अन्यद् अद्भुतं कर्म कथयामि, यथा सः लीलया, शरीरेण विहीनः अपि, सौभपतिं शाल्वं निहन्ति स्म। शाल्वः, शिशुपालस्य मित्रः, रुक्मिण्याः विवाहे समागतः, यदुभिः सह युद्धे पराजितः, जरासन्धादिभिः सहापि। तदा सः सर्वेषां राज्ञां मध्ये प्रतिज्ञाम् अकरोत्—"यदून् पृथिवीं विमुक्तान् करिष्यामि, पश्यत मे वीर्यम्।" एवं मूढप्रतिज्ञः स राजा, प्रभुं प्रजापतिं एकवारं मृद्भक्षणेन पूजितवान्। संवत्सरान्ते, कृपया प्रसन्नः महादेवः, उमापतिः, तं शरणं गतं शाल्वं वरदानाय उपागमत्। तदा सः वररूपेण यदूनां भयङ्करं, इच्छानुसारं गच्छन्तं, अमरदैत्यमानुषगन्धर्वसर्पराक्षसैरपि अदुष्प्रहर्यं वाहनं वव्रे। "एवं भवतु" इति गिरिशेन उक्तम्। तस्य आदेशेन मायासुरेण, पुरद्विषा, लौहमयी सौभाख्या पुरी निर्मिता, शाल्वाय प्रदत्ता। तद् अद्भुतं, दुर्जयम्, अभेद्यं वाहनं प्राप्य, शाल्वः, यदुभिः कृतद्वेषं स्मरन्, द्वारवतीं प्रति प्रस्थितः। हे भरतश्रेष्ठ! शाल्वः महता सैन्येन द्वारवतीं परिवृत्य, नगरस्य उपवनानि उपकण्ठानि च सर्वाणि विनाशयामास। द्वारतोरणानि, प्रासादाः, बालकन्याः, क्रीडावाटिकाः, शिखरयुक्तमन्दिराणि च, आयुधवृष्ट्या पीडितानि। शिलाः, वृक्षाः, अशनयः, सर्पाः, पाषाणवृष्टयः च पतन्त्यः, तीव्रः च वातः समुत्पन्नः, दिशः रजसा आवृताः। एवं, कृष्णस्य पुरी सौभेन घोरतरं पीड्यमाना, न विश्रामं प्राप, यथा पृथिवी त्रिपुरारातिना पीड्यमाना। स्वजनान् क्लिश्यमानान् दृष्ट्वा, श्रीमान् प्रतापवान् प्रद्युम्नः, रथमारुह्य, "मा विषीदत" इति प्रजाः आश्वासयामास। सत्यकि, चारुदेष्णः, साम्बः, अक्रूरः तस्य अनुजः, हार्दिक्यः, भानुविन्दः, गदः, शुकः, शरणः च— एवं चान्ये महाबलिनः, रथिभिः, गजैः, अश्वैः, पदातिभिः सहिताः, आयुधधारिणः, रक्षिताः च, युद्धाय निर्गच्छन्। ततः, शाल्वयादवयोः मध्ये, देवासुरयुद्धवद्, रोमाञ्चकरं महायुद्धम् आरब्धम्। रुक्मिणीसुतः दिव्यास्त्रैः, सौभपतिना निर्मितम् मायामयं सर्वमपि मोहं क्षणेन नाशयामास, यथा सूर्यः रात्रेः तमः। शाल्वस्य सेनापतिं पंचविंशत् सुवर्णपुङ्खैः, लौहशल्यैः, सुबन्धनैः बाणैः विव्याध। शाल्वं शतबाणैः, सैनिकान् एकैकबाणेन, नायकान् दशबाणैः, वाह्यान् त्रिभिः त्रिभिः विव्याध। तस्य महात्मनः प्रद्युम्नस्य तदद्भुतं वीर्यं दृष्ट्वा, सर्वे सैनिका, मित्रशत्रवः च, तं पूजयामासुः। मायया निर्मितं तद् सौभं, नानारूपं, एकरूपं, दृश्यते च अदृश्यते च, शत्रुभिः दुर्ग्राह्यम् आसीत्। कदाचित् भूमौ, कदाचित् आकाशे, पर्वतशिखरेषु, कदाचित् जलमध्ये च, तद् सौभं विकृतरूपं, अग्निशिखाचक्रवत्, भ्रममगच्छत्। यत्र यत्र शाल्वः सौभेन स्वसेनया सह दृष्टः, तत्र तत्र सात्वतश्रेष्ठाः बाणवर्षं स्रष्टुम् आरब्धाः। तेजसा अग्निसूर्यसदृशैः, विषधरसमैश्च बाणैः पीड्यमानाः, शाल्वस्य सेनायः मोहिताः, तैः अस्त्रैः सञ्चालिताः। शाल्वसेनायाः आयुधवृष्ट्या महता पीडिताः अपि, वीर्यशालिनः वृष्णयः, उभयलोकविजयकाङ्क्षिणः, युद्धभूमिं न परित्यजन्। द्युमान् नाम शाल्वस्य मन्त्रिणः, पूर्वं प्रद्युम्नं निर्जित्य, गदया समुपेत्य तं ताडयामास, घोरं निनादं च चक्रे। प्रद्युम्नः, रिपुसूदनः, गदया क्षतवक्षाः, तदा रणभूमेः पतितः, दारुकपुत्रेण सारथिना धर्मात्मना अपसारितः। क्षणमात्रं चेतनां प्राप्य, कर्ष्णिः स्वसारथिं प्रोवाच—"हन्त, हे सारथे, त्वया मां युद्धात् अपाकृष्य कृतं न युक्तम्।" "यदुकुलोत्पन्नेन कदापि युद्धभूमिः न परित्यक्ता—सारथेः तु क्लिष्टचित्तस्य, पापस्य, वर्जितं तद्।" "किं वदिष्यामि पितरौ रामकेशवौ समीपं गच्छन्, युद्धात् पलायनं कृत्वा? तत्र पृष्टः, किं युक्तं उत्तरं दास्यामि?" "नूनं भ्रातॄणां भार्याः हास्यपूर्वं वदिष्यन्ति—'कथं, कथं, ते भीरुत्वं रणभूमौ प्रसिद्धम्?' इति।" सारथिरुवाच—"भगवन्, धर्मज्ञः सन्, अहं एतत् कृतवान्; सारथिना संकटे पतितं रथिनं रक्षितव्यं, रथिना च सारथिः।" "एतत् ज्ञात्वा, भगवन्, त्वां युद्धात् अपाकर्षम्, यतः त्वं रिपुणा गदया ताडितः अचेतनः अभवः।