तस्मिन्नेव स्थले, यत्र राजर्षिदैत्यदेवानां विभूत्याः स्रष्ट्रा नानाविधं विन्यस्ताः प्रभासमानाः सन्, भगवान् कृष्णः द्रुपदसुता द्रौपदीसहितः तिष्ठन् दृष्टिगोचरः बभूव; तत्र कुरुराजस्य हृदयं मोहवशादाक्रान्तं क्लेशितं चाभवत्। तस्मिन्नेव काले, माधुपतेः सहस्रं पत्न्यः, गुरुभिः श्रोणिभिः मृदुलमणिनूपुररवैः रममाणाः, रक्तहाराभरणैः शोभितमुखं, मनोज्ञकुण्डलालङ्कृतं, लम्बमानकेशपाशं च भगवानं परितः परिवव्रुः। मायया निर्मिते सभामण्डपे, धर्मपुत्रः सम्राट् युधिष्ठिरः स्वजनबन्धुभिः परिवृतः, कृष्णस्य च साक्षात् निरीक्षणे, उपविष्टः आसीत्। सः सुवर्णसिंहासने स्थितः, इन्द्रवत् परमसमृद्ध्या युक्तः, सूतैः मागधैश्च स्तुत्यः बभूव। तत्र दुर्योधनः, स्वभ्रातृभिः परिवृतः, किरीटमाल्यधरः, खङ्गं हस्ते निधाय, गर्वितः कोपितः च, उपविष्टः आसीत्। सः भूमौ वस्त्रस्य किञ्चित्स्पर्शं जलमिति मन्यमानः गृह्णाति स्म, तदपि शुष्कं बभूव; जलस्थले तु स्थिरमिति भ्रममाप, मायया मोहितचित्तः। तद्विलोक्य भीमसेनः, स्त्रियः, अन्ये च नृपतयः, तमवहस्य हसितवन्तः; यद्यपि राजा तान् निग्रहितुमिच्छन् आसीत्, तथापि कृष्णः तेषां हासं अनुमन्यते स्म। दुर्योधनः लज्जितः, अधोमुखः, क्रोधाग्निना दग्धमानसः, मौनमास्थाय गजाहं प्रति निर्गतः; तदा साधूनां मध्ये महती “हाऽह” इति ध्वनिः समुत्पन्ना, अजातशत्रोः चित्तं चापि व्याकुलं बभूव; श्रीभगवान् तु पृथिव्याः भारं शमयितुमिच्छन्, विचित्रदृष्ट्या मौनं धारयन् तत्र स्थितवान्। एवं, हे राजन्, यत् त्वया पृष्टं तद् अहं कथितवान्—राजसूयमहोत्सवे सुयोधनस्य दुष्टतां। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमे स्कन्धे द्वितीये भागे ‘दुर्योधनस्य गर्वनाशनं’ नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः। अथ शृणु, हे नृप, श्रीकृष्णस्यान्यदद्भुतं कर्म। श्रीशुक उवाच—कथयामि ते, कृपणलेशरहितस्य लीलावतारिणः कृष्णस्य, शाल्वनाथं कथं हतोऽभूत्। शिशुपालस्य मित्रः शाल्वः, रुक्मिण्याः विवाहसमये आगतः, यादवैः सह युद्धे पराजितः, जरासन्धादिभिः सहापि। सः सर्वराज्ञां सन्निधौ प्रतिज्ञां कृतवान्—“मम वीर्यं पश्यन्तु, अहं पृथिवीं यादवशून्यां करिष्यामि” इति। एवं मूढप्रतिज्ञां कृत्वा, सः राजन्, सृष्टिपतिं प्रभुं केवलं एकवारं मृद्भक्षणेन पूजितवान्। संवत्सरान्ते, कृपया प्रसन्नः भगवती उमापतिः शाल्वाय वरं दातुमुपागतः। शाल्वः वररूपेण वृणोति—“मम इच्छानुसारं यत्रकुत्रापि गन्तुं समर्थं, सुरासुरमानुषगन्धर्वसर्पराक्षसैः अबाध्यं, यादवानां भीषणं यानं देहि” इति। “एवं भवतु” इति गिरिशेन उक्ते, तस्य आज्ञया मायासुरः शत्रुनगरजयः लौहमयीं सौभाख्यां पुरीं निर्माय तस्मै दत्तवान्। तां कामगां दुर्गमां भीषणां पुरीं प्राप्त्वा, शाल्वः यादवैः कृतद्वेषं स्मरन्, द्वारवतीं प्रति प्रस्थितवान्। भारतश्रेष्ठ, सः शाल्वः महता सैन्येन द्वारवतीं परिवृत्य नगरस्य उपवनानि ग्रामांश्च विनाशयामास। द्वारप्राकारतोरणानि, राजप्रासादान्, बालकानि, क्रीडावाटिकाः, उच्चप्रासादाः—सर्वाणि शस्त्रवृष्ट्या क्षिप्तानि। शिलास्तम्भाशनिवृष्टयः, सर्पाः, शर्कराप्रवर्षः, तीव्रमारुतः च समुत्पन्नः, दिशः रजसा आवृताः। एवं कृष्णस्य पुरी सौभेन भीषणतया पीड्यमाना, न शान्तिमविन्दत्, यथा त्रिपुरेण पीड्यमाना पृथिवी। स्वजनान् क्लिश्यमानान् दृष्ट्वा, तेजस्वी वीर्यवान् प्रद्युम्नः स्वरथमारुह्य, “मा बिभीत” इति समाश्वासयत्। सत्यकि, चारुदेश्नः, साम्बः, अक्रूरः स्वभ्रात्रा सह, हार्दिक्यः, भानुविन्दः, गदः, शुकः, शरणः—एते च, अन्ये च धनुर्धराः, रथिभटगणाः, रथैः गजैः अश्वैः पादातिभिः सुसज्जिताः निर्गताः। ततः शाल्वयादवयोः युद्धं समारभ्य, देवासुरसंग्रामवत्, घोररूपं रोमाञ्चकारि च बभूव। रुक्मिणीसुतः दिव्यास्त्रैः सौभनाथस्य मायाम् एकक्षणे विनाशयामास, यथा सूर्यः रात्रेः तमः। सः शाल्वसेनापतिं पञ्चविंशत्याः सुवर्णशल्यायसाग्रयुक्तानां बाणानां संयोज्य विव्याध। शाल्वं शतधा, सैनिकान् एकैकशः, तेषां नायकान् दशभिः दशभिः, रथान् त्रिभिः त्रिभिः बाणैः विव्याध। तस्य प्रद्युम्नस्य महात्मनः अद्भुतं पराक्रमं दृष्ट्वा, सर्वे सैनिका मित्रारयः च तं पूजयामासुः। मायया निर्मितं तद् सौभं नानारूपं एकरूपं च, दृष्टं अदृष्टं च, शत्रूणां बोधातीतं बभूव। क्वचित् भूमौ, क्वचित् व्योम्नि, क्वचित् पर्वतशिखरेषु, क्वचित् जलनिधौ, तद् सौभं महाभयं चक्रार्कदीप्तवत् भ्रममाणं दृष्टम्। यत्र यत्र शाल्वः सौभेन सैन्येन च दृष्टः, तत्र तत्र सात्वतश्रेष्ठाः बाणान् विसृज्य युद्धम् अकुर्वन्। तेजसा सूर्याग्निसदृशैः, विषधरसमैश्च बाणैः संतप्ताः शाल्वस्य सैनिका मोहिता बभूवुः। शाल्वसैन्यस्य शस्त्रवृष्ट्या बाढं पीड्यमानाः अपि, वीर्यशालिनः वृष्णयः युद्धभूमिं न जहुः, उभौ लोकौ जयितुम् उद्यताः। शाल्वस्य मन्त्रिणां मध्ये द्युमान् नाम, पूर्वं प्रद्युम्नं विजित्य, महागदया समीपमागत्य प्रहृष्टः प्रहारं कृतवान्। प्रद्युम्नः, शत्रुनिग्रहकृत्, गदया वक्षःस्थले भग्नः, तस्य सारथिना दारुकपुत्रेण रणभूमेः अपाकृतः। क्षणमात्रात् चेतनां प्राप्त्वा, कार्ष्णिः स्वसारथिं प्रत्युवाच—“हा सारथे, यत् मां युद्धात् अपाकृष्टवान्, एष धर्मविपरीतः कार्यः। यदुकुले जातस्य युद्धभूमिं परित्यक्तमिति न कदापि श्रुतं, केवलं स्त्रीभावेन चित्तं यस्य सारथेः, स एव पापं प्राप्नोति। किं वक्ष्यामि, यदि रामकेशवयोः समीपं युद्धात् पलाय्य गच्छेयम्? तत्र पृष्टः, कः मे योग्यः प्रत्युत्तरः स्यात्?