नरपतेः सुरक्षिता राजन्याः स्वैः पुरुषैः सह निगूढरूपेण निर्गताः, दिव्याङ्गनावत्स्विव स्वचिह्नैः शोभमानाः, मातृबन्धुभिः सखीभिश्च सिक्ताः, लज्जाविलोलस्मितमण्डितमुख्यः स्फुरन्त्यः। ताः राजन्याः सखीभिः सह प्रमुदिताः सस्नुः, तेषां वस्त्राणि सिक्तानि, गात्रयोः स्तनयोश्चावच्छन्नानि, मुक्तमाल्यग्रहणैः शोभिताः, रमणीयक्रीडया दूषितचित्तानां मनांसि क्षोभयन्ति। सम्राट् स्वर्णमालाभूषितैः श्रेष्ठाश्वैः युक्तरथे समारूढः, स्वपत्नीभिः सहितः, यज्ञपतिरिव कर्मसु विराजमानः ददृशे। यज्ञस्नानं कृत्वा, ऋत्विजः स्वस्मिन्शुद्धिं विधाय, गङ्गायां सम्राटं कृष्णेन सह सस्नापयन्। दिव्यदुन्दुभयो मानुषदुन्दुभिभिः सह निनदन्ति, देवाः, ऋषयः, पितरः, मनुष्याश्च पुष्पवृष्टिं कुर्वन्ति। तत्र सर्वे वर्णाश्रमिणः नराः स्नाताः, यतोऽपि पातकिनः क्षणेनैव पापात् विमुच्यन्ते। ततः राजा उत्तमवस्त्रधरः, शोभायमानः, ऋत्विजोऽर्चिषः ब्राह्मणान् भूषणवस्त्रैः सन्मान्य सन्तोषयत्। स च नित्यं नारायणपरायणः स्वबान्धवान्, सखीन्, राजानः, मित्राणि, सर्वांश्च पुनः पुनः सन्मानयामास। सर्वे जनाः दिव्यतेजसा स्फुरन्तः, मणिकुण्डलैः, हारैः, पगटैः, उत्तरीयैः, शुभ्रवस्त्रैः, महाधनहारैश्च विराजमानाः; स्त्रियश्च युग्मकुण्डलैः, बहुभूषणैः, सुन्दरमुख्यः, सुवर्णमेखलाभिः शोभन्ते। तत्र पुण्यशीलाः ऋत्विजः, महर्षयः, ब्राह्मणविद्वांसश्च, चतुर्वर्णराजसमूहैः सहिताः समागताः। देवाः, ऋषयः, पितरः, भूतगणाः, लोकपालाश्च स्वसचिवैः सहिताः सत्कृत्य स्वस्वधामानि प्रतस्थुः। राजर्षयः हरिदासस्य महतो राजसूयस्य महिमानं स्तुवन्तः न तृप्यन्ति, यथा मर्त्यः सुधापानात् न तृप्यति। ततः धर्मराजः युधिष्ठिरः स्नेहेन स्वबान्धवान्, सखीन्, ज्ञातीन् च विसृज्य, कृष्णं च विसर्जयामास, स्नेहवशीकृतः। श्रीभगवान् प्रियजनानन्ददः, किञ्चित्कालं तत्र स्थित्वा, साम्बादीन् यादववीरान् कुशस्थलीं प्रेषयित्वा तत्रैव स्थितवान्। एवं धर्मपुत्रो राजा कृष्णस्यानुग्रहेण दुरतिक्रम्य कामसागरेण तीर्णः, सर्वदुःखात् विमुक्तः। एकदा, राजमहालये, दुर्योधनः राजसूयस्य महिमानं हर्यश्च्युतस्य च वैभवं दृष्ट्वा, तेन संतप्तः। तत्र यत्र राज्ञां, दानवानां, देवतानां च विभवः स्रष्ट्रा विविधरूपेण स्थितः, तत्रैव स भगवान् द्रौपदीसमीपे स्थितः, कुरुराजस्य हृदयं मोहग्रस्तं संतप्तम् अभवत्। तत्र, तस्मिन् काले, माधुपतेः सहस्रं पत्न्यः, स्थूलकटिसम्पन्नाः, मृदुलमणिनूपुरध्वनिभिः, रक्तहारकुण्डलशोभितमुख्यः, स्रस्तकेशपाशैः, तं परितः स्थिताः। मायया निर्मिते सभागृहे धर्मसुतः सम्राट् स्वजनैः, बान्धवैः, कृष्णेन च पश्यता परिवृतः आसन्। स्वर्णसिंहासने स्थितः, इन्द्रवत् परमसमृद्धिमान्, सूतः स्तुत्यैः पूजितः। तत्र दुर्योधनः स्वभ्रातृभिः परिवृतः, किरीटहारधारी, खड्गहस्तः, रोषेण भूमौ निक्षिप्य उपविष्टः। भूमौ वस्त्रान्तं जलमिति मत्वा गृहीत्वा, शुष्कं सञ्ज्ञाय, जलमपि स्थलमिति भ्रान्त्या मत्वा, मायया मोहितः। भीमः तस्य मूढभावं दृष्ट्वा, स्त्रियः अन्ये राजानश्च हास्यं कुर्वन्ति; राजा तान् निरोद्धुं यत्नं कृतवान्, कृष्णस्तु तदहास्यं अनुमन्यते स्म। लज्जितः दीनमुखः, कोपदग्धः, मूकः गजहानगरं प्रतस्थे; 'हन्त हन्त' इति महाजनारवः अभवत्; अजातशत्रोः मनः संतप्तम्; श्रीभगवान् तु भूमिभारनाशकामः, मौनं कृत्वा, विचित्रदृष्ट्या पश्यन् स्थितः। एवं राजन्, यद् त्वया पृष्टं, राजसूयमहासभायां सुयोधनस्य दुष्टकृत्यम् आख्यातम्। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धे द्वितीयभागे 'दुर्योधनदर्पभङ्गवर्णनं' नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः। श्रीशुक उवाच—अथान्यदपि कृष्णस्य अद्भुतकर्म कथयामि, राजन्, यथा स लीला-निराकारः प्रभुः सौभपतिं जघान। शाल्वः शिशुपालमित्रः, रुक्मिण्याः विवाहे आगतः, यादवैः युद्धे पराजितः, जरासन्धादिभिश्च सह। स सर्वेषां राज्ञां पुरतः प्रतिज्ञां कृतवान्—'अहं यादवांश्च पृथ्वीं च शून्यां करिष्यामि, पश्यत मे वीर्यम्।' एवं मूढप्रतिज्ञः स राजा, एकवारं मृद्भक्षणं कृत्वा, प्रजापतिं प्रभुं समाराध्य, वर्षान्ते कृपया उमापतिना वरदानेन सम्पूजितः। स तु वररूपेण, यादवानां भीषणं, यत्रकुत्रापि गन्तुं शक्यम्, अमरदैत्यमानुषगन्धर्वसर्पराक्षसैः अबाध्यं वाहनं वव्रे। 'एवं भवतु' इति गिरीशेन उक्तः, तेनाज्ञप्तः मायया शत्रुनिग्रहीणां सौभनाम लौहमयं नगरं निर्माय तस्मै दत्तम्। तत् कामरूपिणं दुर्जयं दुर्गं प्राप्त्वा, शाल्वः यादवैः कृतवैरं स्मृत्वा द्वारवत्यां प्रति प्रस्थितः। भरतश्रेष्ठ, स शाल्वः महता सैन्येन नगरीं परिवृत्य, उपवनानि काननानि च विनाशयामास। द्वारशिखराणि, प्रासादानि, शालाः, रम्यस्थानानि, शृङ्गवृन्दानि, सर्वाणि शस्त्रवृष्टिभिः ताडितानि। शिलास्तम्भाः, वृक्षाः, वज्राणि, सर्पाः, अश्मवृष्टयश्च पतन्ति स्म, भीषणः वातः प्रववौ, सर्वदिक् धूलिना आवृताः। एवं कृष्णस्य पुरी सौभकृतैः भीषणक्लेशं प्राप्नोति स्म, यथा त्रिपुरार्जितेन पृथिवी न शान्तिम्। स्वजनान् पीडितान् दृष्ट्वा, वीर्यवान् प्रद्युम्नः रथमारुह्य, 'मा भैष्ट' इति सान्त्वयामास। सत्यकिः, चारुदेष्णः, साम्बः, आकूरः स्वभ्रात्रा सहितः, हार्दिक्यः, भानुविन्दः, गदः, शुकः, शरणश्च तत्र उपस्थिताः।